Przypadki: pytania, odmiana i ćwiczenia online
Poziomy A1–B1 3 plany lekcji Ćwiczenia sprawdzane automatycznie
Przypadki to formy, które polski rzeczownik przyjmuje zależnie od roli w zdaniu: mama, nie ma mamy, idę z mamą. Język polski ma siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz, a sześć pierwszych rozpoznajemy po pytaniach. Ta strona zestawia przypadki z ich pytaniami, pokazuje odmianę przez przypadki na przykładach i opisuje też wołacz. Niżej są lekcje polskiego dla obcokrajowców, w których uczniowie ćwiczą przypadki w zdaniach (liczba lekcji: 3, poziomy A1–B1).
Przypadki – plany lekcji i ćwiczenia
3 plany lekcji, poziomy A1–B1. Każda to cała lekcja z czytaniem, słuchaniem i mówieniem, a jej strona pozwala wypróbować ćwiczenia z niej.
Odmiana przez przypadki – ćwiczenia online
Po jednym ćwiczeniu z 3 lekcji. To te same ćwiczenia, które twoi uczniowie robią w edio.
Przypadki – zasady i przykłady
Polski rzeczownik zmienia końcówkę zależnie od funkcji w zdaniu: Kot śpi, Daję kotu jeść, Bawię się z kotem. Te formy to przypadki, a ich zmiana to deklinacja, czyli odmiana przez przypadki. Tak odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, zaimki i liczebniki, w liczbie pojedynczej i mnogiej. Przypadek rozpoznajemy po pytaniu, a w zdaniu wybiera go czasownik albo przyimek.
Siedem przypadków i ich pytania
Przy pytaniach sześciu przypadków w szkole stawia się słowa pomocnicze: jest, nie ma, przyglądam się, widzę, idę z, mówię o. Przy wołaczu zamiast pytania stoi okrzyk o!, a przykłady pokazują jedno słowo we wszystkich przypadkach liczby pojedynczej.
- Mianownik (kto? co?): To jest mama.
- Dopełniacz (kogo? czego?): Nie ma mamy.
- Celownik (komu? czemu?): Pomagam mamie.
- Biernik (kogo? co?): Kocham mamę.
- Narzędnik (z kim? z czym?): Idę z mamą.
- Miejscownik (o kim? o czym?): Myślę o mamie.
- Wołacz (o!): Mamo, chodź tutaj!
Przypadek wybiera czasownik albo przyimek
O przypadku decyduje słowo, od którego zależy rzeczownik. Ten sam przyimek może łączyć się z dwoma przypadkami: idę na koncert odpowiada na pytanie dokąd? (biernik), a jestem na koncercie na pytanie gdzie? (miejscownik).
- Jadę do Krakowa. (do + dopełniacz)
- Mieszkam w Krakowie. (w + miejscownik)
- Szukam kluczy. (szukać + dopełniacz)
- Interesuję się historią. (interesować się + narzędnik)
Nie widzę foki: przeczenie zmienia przypadek
Przypadek może się zmienić przy tym samym czasowniku. Po zaprzeczeniu dopełnienie w bierniku przechodzi w dopełniacz: widzę fokę, ale nie widzę foki. Przy męskich osobach i zwierzętach różnicy nie widać, bo oba przypadki mają tu -a: nie widzę kota.
| Rodzaj | Widzę… | Nie widzę… / Nie ma… |
|---|---|---|
| ona: -ka, -ga | fokę, wiewiórkę | foki, wiewiórki (po k i g: -i) |
| ona | mewę, sowę | mewy, sowy |
| on: zwierzę, osoba | kota, Oskara | kota, Oskara (tak samo!) |
Z lekcji Cześć, foko! Fokarium na Helu (Polski A1.2)
Przymiotnik zgadza się z rzeczownikiem
Przymiotnik, a także zaimek taki jak ten czy mój, stoi w tym samym przypadku, liczbie i rodzaju co rzeczownik. Odmiana przymiotnika przez przypadki przebiega więc równolegle: zmieniają się oba słowa.
- Mam nową koleżankę. (biernik)
- Pomagam nowej koleżance. (celownik)
- Rozmawiam z nową koleżanką. (narzędnik)
- Myślę o nowym koledze. (miejscownik)
Liczba mnoga: -om, -ami, -ach w każdym rodzaju
W liczbie mnogiej trzy przypadki mają jedną końcówkę dla wszystkich rodzajów: celownik -om, narzędnik -ami, miejscownik -ach. Wyjątków jest niewiele, a najczęstszy to narzędnik na -mi: z dziećmi, z ludźmi, z przyjaciółmi.
- Celownik: kotom, mamom, oknom
- Narzędnik: z kotami, z mamami, z oknami
- Miejscownik: o kotach, o mamach, o oknach
Wołacz: Panie Kamilu! Pani Anno! Zosiu!
Wołacza używamy, gdy zwracamy się do kogoś. Imiona męskie mają -ie lub -e ze zmianą spółgłoski (Tomie, Piotrze) albo -u (Kamilu, Marku), żeńskie na -a mają -o (Anno), a zdrobnienia -u (Zosiu). Pan zmienia się w panie, pani zostaje.
Mężczyźni: Panie + wołacz
| końcówka | kiedy? | przykłady |
|---|---|---|
| -ie | po twardej spółgłosce: m, n, b, w… | Tom → Tomie, Jakub → Jakubie, pan → Panie |
| -rze, -le | po r i po ł | Piotr → Piotrze, trener → trenerze, Paweł → Pawle, Michał → Michale |
| -u | po j, l, sz, cz, ż i po k, g, ch | Kamil → Kamilu, Błażej → Błażeju, Janusz → Januszu, Wojciech → Wojciechu |
| -u (e znika) | imiona i słowa na -ek | Marek → Marku, Wojtek → Wojtku, dziadek → dziadku |
| -o | imiona na -a | Kuba → Kubo |
Kobiety: Pani + wołacz
| końcówka | kiedy? | przykłady |
|---|---|---|
| -o | imiona na -a | Anna → Anno, Inga → Ingo, Zofia → Zofio, Monika → Moniko |
| -u | zdrobnienia na -sia, -nia, -cia, -la | Zosia → Zosiu, Kasia → Kasiu, babcia → babciu, Ola → Olu |
| bez zmiany | Pani + tytuł | Pani profesor, Pani doktor |
| Pani bez zmiany | przed imieniem | Pani Anno, Pani Ingo (ale: Panie Kamilu) |
Z lekcji Panie Kamilu, jak się lata? (Polski B1.1)
Pytania o przypadki
Ile jest przypadków w języku polskim?
Jakie są pytania przypadków?
Na czym polega odmiana przez przypadki?
Jak odmienić rzeczownik przez przypadki?
Które przypadki mają takie same pytania?
Co to jest wołacz?
Jak tworzy się wołacz imion?
Jak uczyć przypadków obcokrajowców?
Jak ćwiczyć odmianę przez przypadki?
Więcej gramatyki polskiej
Lekcje do każdego zagadnienia gramatyki polskiej, od przypadków po aspekt czasownika. Wszystkie zagadnienia