Wypróbuj za darmoWypróbuj

Aspekt czasownika: czasowniki dokonane i niedokonane w praktyce

Poziomy A2–B2 27 planów lekcji Ćwiczenia sprawdzane automatycznie

Aspekt czasownika mówi, czy widzimy czynność jako proces, czy jako zakończony wynik. Większość czasowników występuje w parach: niedokonany piec (co robić?) i dokonany upiec (co zrobić?). Wczoraj piekłam sernik opowiada o pracy w kuchni, a Upiekłam sernik o tym, że ciasto jest gotowe. Tu znajdziesz lekcje polskiego jako obcego z biblioteki edio, które uczą czasowników dokonanych i niedokonanych (liczba lekcji: 27, poziomy A2–B2), od pierwszych par po przedrostki na B2. Wypróbuj ćwiczenia, zobacz pary na schematach i wybierz lekcję dla swojej grupy. Ćwiczenia w lekcjach są sprawdzane automatycznie.

Wypróbuj za darmo Wypróbuj ćwiczenia

Aspekt czasownika – plany lekcji i ćwiczenia

27 planów lekcji, poziomy A2–B2. Każda to cała lekcja z czytaniem, słuchaniem i mówieniem, a jej strona pozwala wypróbować ćwiczenia z niej.

Aspekt czasownika – ćwiczenia online

Po jednym ćwiczeniu z 6 lekcji. To te same ćwiczenia, które twoi uczniowie robią w edio.

Więcej ćwiczeń

Aspekt czasownika – zasady i przykłady

Niedokonany pokazuje czynność od środka: trwa, powtarza się albo jest tłem. Dokonany pokazuje ją z zewnątrz, jako jedno zdarzenie z końcem. Aspekt to nie czas, bo robiłem i zrobiłem są w tym samym czasie przeszłym. Różni je zestaw form: niedokonany ma czas teraźniejszy i przyszły złożony (robię, będę robić), a dokonany tylko przyszły prosty (zrobię).

Pary: przedrostek, -wa- albo inny temat

Najczęściej dokonany dostaje przedrostek: robić → zrobić, pisać → napisać, czytać → przeczytać. Czasem to niedokonany jest dłuższy o -wa-: odkrywać → odkryć, zdobywać → zdobyć. Niektóre pary różnią się bardziej i trzeba je zapamiętać, jak otwierać → otworzyć.

proces: Co robiła?wynik: Co zrobiła?jak?
robić → robiłazrobić → zrobiłaz- + robić
pisać → pisałanapisać → napisałana- + pisać
czytać → czytałaprzeczytać → przeczytałaprze- + czytać
kończyć → kończyłaskończyć → skończyłas- + kończyć
uczyć się → uczyła sięnauczyć się → nauczyła sięna- + uczyć się
odkrywać → odkrywałaodkryć → odkryłaodkrywać → odkryć
zdobywać → zdobywałazdobyć → zdobyłazdobywać → zdobyć
otwierać → otwierałaotworzyć → otworzyłauwaga: inna forma!

Z lekcji Odkrywała czy odkryła? (Polski A2.1)

Pojadę to przyszłość, nie teraz

Forma pojadę odmienia się jak jadę, ale znaczy jeden wyjazd w przyszłości. O chwili obecnej i o zwyczaju mówi tylko niedokonany: Teraz planuję trasę, Co roku jeżdżę do Walencji. Po będę też stoi niedokonany: Przez miesiąc będę zwiedzać Europę.

Trzy sytuacje

sytuacjaaspekt i formaprzykład
teraz, zawsze, często, co rokuniedokonany, czas teraźniejszy. Co robię?Co roku jeżdżę do Walencji. Teraz planuję trasę.
jeden raz w przyszłości, wynikdokonany: forma jak teraz, ale to przyszłość! Co zrobię?Jutro pojadę do Berlina i zwiedzę centrum.
proces w przyszłości: długo, wiele razyniedokonany: będę + bezokolicznik. Co będę robić?Przez miesiąc będę zwiedzać Europę.

Uwaga!

Forma dokonana (pojadę, zwiedzę, kupię) wygląda jak czas teraźniejszy, ale znaczy przyszłość: jeden raz, z wynikiem. Nigdy nie znaczy „teraz”. Po „będę” stoi tylko niedokonany: będę zwiedzać (albo: będę zwiedzał / zwiedzała). Teraz, właśnie, zawsze, często, co roku, codziennie → niedokonany.

Z lekcji Bilet na Europę w wieku 18 lat (Polski B1.1)

Chciałbym zarezerwować, proszę dzwonić

Bezokolicznik też ma aspekt. Jedna prośba albo czynność z terminem wymaga dokonanego: Chciałbym zarezerwować dwa miejsca, Proszę zapłacić w ciągu 48 godzin. Zasada, zwyczaj i zakaz wymagają niedokonanego: Proszę dzwonić między 11 a 17, Tu nie wolno hałasować.

sytuacjaaspektprzykład
jedna prośba, jedna rezerwacja: chciałbym…, czy mogę…?dokonany: co zrobić?Chciałbym zarezerwować dwa miejsca. Czy mogę zapłacić przelewem?
prośba do pracownika: czy może Pan / Pani…?dokonany: co zrobić?Czy może Pani sprawdzić, czy są wolne miejsca?
jedna czynność z terminem: w ciągu 48 godzin, do jutradokonany: co zrobić?Proszę zapłacić w ciągu 48 godzin. Zadzwonię jutro rano.
proces, jak długo? (po będę, będziesz, będziemy…)niedokonany: co robić?Będziemy nocować dwie noce.
zasada, zwyczaj, zakaz: zawsze, codziennie, lubię…, proszę nie…, nie wolno…niedokonany: co robić?Proszę dzwonić między 11 a 17. Lubię nocować w schroniskach. Tu nie wolno hałasować.

Z lekcji Łóżko nad chmurami: schronisko w Pięciu Stawach (Polski B1.1)

Przez trzy dni czy w trzy dni?

Przez z biernikiem mówi, jak długo coś trwało, więc łączy się z niedokonanym: robił to ujęcie przez trzy dni. W z biernikiem mówi, ile czasu zajęło osiągnięcie wyniku: zrobił je w trzy dni. Przez można opuścić, w musi zostać.

Pytanie, aspekt i czas

pytanieaspektjak mówimy?przykład
Jak długo? Ile czasu?niedokonany: proces(przez) + biernik: przez godzinę, przez dwa dniAnimator robił to ujęcie przez trzy dni.
W ile dni? W ile czasu?dokonany: rezultatw + biernik: w godzinę, w dwa dni, w tydzieńAnimator zrobił to ujęcie w trzy dni.
Od kiedy? Do kiedy?niedokonany: procesod / do + dopełniacz: od września, do 1987 rokuStudio robiło serial od 1975 do 1987 roku.
Jak często?niedokonany: zwyczajcodziennie, co tydzień, rocznieAnimator codziennie robił 15 sekund filmu.
Ile? Jaki wynik?dokonany: rezultatliczba: 104 odcinki, 420 ujęćStudio zrobiło 104 odcinki.

Uwaga!

„Przez” możesz opuścić: Pracowali (przez) pięć lat. „W” zostaje: Zrobili to w pięć dni. Nie myl „w” i „za”: za dwa dni = dwa dni od dzisiaj, w przyszłości: Film będzie gotowy za dwa dni.

Z lekcji Lalki, które zdobyły Oscara (Polski B1.1)

Tło i wydarzenie w jednym zdaniu

W opowieści niedokonany maluje tło, a dokonany stawia na nim wydarzenie: Kiedy kibice śpiewali, Lewandowski strzelił gola. Aspekt pokazuje też kolejność: Kiedy Kuba jadł hot doga, padł gol znaczy „w trakcie”, a Kiedy Kuba zjadł hot doga, padł gol znaczy „potem”.

Tło i wydarzenie

pastnow
  • kibice śpiewali (tło)
  • strzelił gola!

Dwie czynności w jednym zdaniu

  • Kiedy kibice śpiewali, Lewandowski strzelił gola.tło (niedokonany) + wydarzenie (dokonany)
  • Kiedy Kuba jadł hot doga, padł gol.gol padł w trakcie jedzenia
  • Kiedy Kuba zjadł hot doga, padł gol.najpierw koniec jedzenia, potem gol
  • Kibice śpiewali i skakali.dwie czynności w tym samym czasie
  • Lewandowski strzelił gola i kibice zaczęli skakać.jedno po drugim

Z lekcji Polski tydzień sportowy: hat-trick Lewego i wygrana Hurkacza (Polski B1 · Newsy)

Przedrostek zmienia znaczenie: odbudować

Przedrostek może dodać nowe znaczenie: budować → odbudować, przebudować, rozbudować. Taki czasownik jest dokonany i tworzy własną parę niedokonaną na -ywać: odbudowywać, przebudowywać. Odbudowywano opisuje lata pracy, a odbudowano gotowy zamek.

Aspekt i rzeczownik

niedokonany: procesdokonany: wynikrzeczownik
odbudowywaćodbudowaćodbudowa
przebudowywaćprzebudowaćprzebudowa
rozbudowywaćrozbudowaćrozbudowa
dobudowywaćdobudowaćdobudówka (nowa część domu)
nadbudowywaćnadbudowaćnadbudowa
zabudowywaćzabudowaćzabudowa
budowaćzbudować / wybudowaćbudowa

Proces czy wynik?

niedokonany: proces

  • Stare Miasto odbudowywano jeszcze do połowy lat 60.
  • jak długo? co się działo? przez…, przez cały czas, już od…, teraz

dokonany: wynik

  • Zamek odbudowano i w 1984 roku udostępniono zwiedzającym.
  • co jest gotowe? w ciągu…, gdy tylko…, po tym, jak…, dopiero gdy…

Z lekcji Cegła po cegle (Polski B2.2)

Pytania o aspekt czasownika

Co to jest aspekt czasownika?
Aspekt pokazuje czynność jako proces albo zakończoną całość. Czasownik niedokonany (czytać, kupować) przedstawia ją jako proces albo zwyczaj, a dokonany (przeczytać, kupić) jako jedno zdarzenie z wynikiem. Większość polskich czasowników tworzy pary aspektowe o tym samym znaczeniu słownikowym. Aspekt i czas to dwie osobne kategorie, dlatego oba aspekty mają czas przeszły.
Jak odróżnić czasownik dokonany od niedokonanego?
Zadaj pytanie: co robić? albo co zrobić? Niedokonany odpowiada na pierwsze (pisać, kupować), dokonany na drugie (napisać, kupić). Drugi test to forma osobowa: piszę znaczy „teraz”, a napiszę to już przyszłość. Trzeci test to będę: połączy się tylko z niedokonanym, więc mówimy będę pisać, a nigdy „będę napisać”.
Jak tworzy się pary aspektowe?
Najczęściej przez przedrostek dodany do czasownika niedokonanego. Tak powstają zrobić, napisać, ugotować, wypić, zjeść. Druga droga to przyrostek w formie niedokonanej: dostać → dostawać, kupić → kupować, przepisać → przepisywać. Bywa też zmiana samogłoski lub tematu (wracać → wrócić, zaczynać → zacząć) albo zupełnie inne słowo: brać → wziąć, mówić → powiedzieć.
Czy czasowniki dokonane mają czas teraźniejszy?
Nie, czasownik dokonany nie ma czasu teraźniejszego. Forma zrobię wygląda jak robię, ale to czas przyszły prosty. Dokonany ma więc dwa czasy: przeszły (zrobiłem) i przyszły (zrobię). Niedokonany ma trzy: przeszły (robiłem), teraźniejszy (robię) i przyszły złożony (będę robić albo będę robił). Zdanie Teraz napiszę znaczy więc „zaraz napiszę”.
Kiedy używamy aspektu niedokonanego, a kiedy dokonanego?
Niedokonanego do procesu, powtarzania i tła, dokonanego do wyniku. Codziennie biegam, Gotowałam przez godzinę i Kiedy szłam do pracy… wymagają niedokonanego. Wczoraj kupiłam bilet, W końcu zdał egzamin i Nagle zgasło światło wymagają dokonanego. W zdaniu często podpowiada słowo-sygnał: często, długo, zwykle po jednej stronie, już, wreszcie, nagle po drugiej.
Czy każdy czasownik ma parę aspektową?
Nie, część czasowników ma tylko jeden aspekt. Bez pary są na przykład być, mieć, posiadać i studiować: to zawsze niedokonane. Są też czasowniki dwuaspektowe, które w tej samej formie bywają dokonane albo niedokonane, jak aresztować, anulować czy awansować. Para nie zawsze jest dokładna: szukać i znaleźć to dwa różne znaczenia, choć w opowieści działają jak proces i wynik.
Skończyłem czytać czy skończyłem przeczytać?
Poprawnie: skończyłem czytać. Po czasownikach, które mówią o początku, końcu lub przerwaniu czynności, stoi bezokolicznik niedokonany: Zaczęłam gotować, Skończyliśmy jeść, Przestał palić. Ten błąd robią nawet zaawansowani uczniowie, bo myślą: koniec, czyli wynik, czyli dokonany. Tymczasem wynik niesie już sam czasownik skończyć, a bezokolicznik nazywa tylko czynność.
Jak uczyć obcokrajowców aspektu?
Zacznij od par w czasie przeszłym i dwóch pytań kontrolnych. W kursie Polski A2.1 · Wtedy i teraz uczniowie poznają pary robić / zrobić w lekcji 6, a będę iść i przejdę w lekcji 30. Polski B1.1 · Historie w podróży wraca do aspektu w opowieści z podróży, w prośbach i rezerwacjach oraz przy przez i w. Na B2 dochodzą przedrostki, które zmieniają znaczenie czasownika.
Jakie zabawy pomagają ćwiczyć aspekt?
Rozmowy o tym, co trwało, i o tym, co wyszło. „Co robiłeś cały weekend?” prowadzi do niedokonanego, a dopytanie „I co, skończyłeś?” do dokonanego. Dobrze działają też kalambury z parami kart: na jednej proces (piekł), na drugiej wynik (upiekł). Lekcje z tej strony mają czat do uzupełnienia, a mówienie rozkręca koło z pytaniami.
Gdzie są interaktywne ćwiczenia z aspektu?
Pierwsze zadania z czasowników dokonanych i niedokonanych są powyżej. Pochodzą z lekcji z listy, a w każdej lekcji jest ich więcej: wybór między procesem a wynikiem, luki, tabele par i dopasowywanie. Uczniowie robią je na własnych kontach, ćwiczenia są sprawdzane automatycznie, a tekst i nagranie z pracy domowej sprawdza nauczyciel. Przez 7 dni okresu próbnego masz dostęp do całej biblioteki edio.

Więcej gramatyki polskiej

Lekcje do każdego zagadnienia gramatyki polskiej, od przypadków po aspekt czasownika. Wszystkie zagadnienia

Przypadki

Czasowniki

Części mowy

Zdania i styl

Ucz polskiego z gotowymi lekcjami

Umów prezentacjęWypróbuj za darmo

Bez karty płatniczej