Związki frazeologiczne: stała forma, znaczenie i przysłowia
Poziom B2, ponad średnio zaawansowany 6 planów lekcji Ćwiczenia sprawdzane automatycznie
Związek frazeologiczny to stałe połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym: kto ma muchy w nosie, jest w złym humorze, a coś bardzo łatwego to bułka z masłem. Takich frazeologizmów uczymy się w całości, bo ich sensu nie da się złożyć ze słów. Ta strona zbiera lekcje polskiego jako obcego z biblioteki edio o idiomach i przysłowiach (liczba lekcji: 6, poziom B2). Zrób kilka zadań z lekcji, sprawdź na schematach, co w związku wolno zmienić, i wybierz lekcję dla swojej grupy. Ćwiczenia z lekcji uczniowie robią na własnych kontach, a system sprawdza je automatycznie.
Związki frazeologiczne – plany lekcji i ćwiczenia
6 planów lekcji, poziomy B2. Każda to cała lekcja z czytaniem, słuchaniem i mówieniem, a jej strona pozwala wypróbować ćwiczenia z niej.
B2Plan lekcjiPolski B2.1Nie mój cyrk, nie moje małpy
B2Plan lekcjiPolski B2.1Ręce, które mówią: PJM
B2Plan lekcjiPolski B2.1Projekt: wieczór nieprzetłumaczalnych słów
B2Plan lekcjiPolski B2.2Otwarte okiennice: gościna na Podlasiu
B2Plan lekcjiPolski B2.2Zostaw tylko ślady butów
B2Plan lekcjiPolski B2.2Projekt: podróż, która coś zostawia
Związki frazeologiczne – ćwiczenia online
Po jednym ćwiczeniu z 6 lekcji. To te same ćwiczenia, które twoi uczniowie robią w edio.
Związki frazeologiczne – zasady i przykłady
Frazeologizm, czyli związek frazeologiczny, łączy co najmniej dwa wyrazy w całość o nowym znaczeniu: owijać w bawełnę to mówić nie wprost. Ze względu na budowę dzielimy związki na wyrażenia (bułka z masłem), zwroty z czasownikiem (trzymać kciuki) i frazy w postaci zdania. Przysłowie jest całym zdaniem z życiową mądrością i ma formę jeszcze sztywniejszą niż zwrot.
Stała forma i odmieniony czasownik
W zwrocie odmieniamy czasownik: ma muchy w nosie, miała muchy w nosie, Nie owijaj w bawełnę! Rzeczowników, ich liczby i przyimków nie ruszamy, więc nie powiemy „mieć muchę w nosie” ani „owijać w bawełnie”. Każdy związek ma też swoje przypadki: w maliny to biernik, a na wierzbie miejscownik.
Co znaczą i jakie mają przypadki?
| związek frazeologiczny | co znaczy? | przypadki w środku |
|---|---|---|
| nie mój cyrk, nie moje małpy | to nie moja sprawa, nie wtrącam się | mianownik; zawsze małpy (liczba mnoga) |
| mieć muchy w nosie | być w złym humorze bez powodu | mieć co? muchy (biernik) + w nosie (miejscownik) |
| wpuścić / wpuszczać kogoś w maliny | podstępem wprowadzić kogoś w kłopot | kogo? (biernik) + w maliny (w + biernik) |
| owijać w bawełnę | mówić nie wprost; częściej: nie owijać w bawełnę = mówić wprost | w bawełnę (w + biernik) |
| obiecywać gruszki na wierzbie | obiecywać coś, czego nie da się spełnić | co? gruszki (biernik) + na wierzbie (miejscownik) |
| jak grochem o ścianę | na próżno, bez żadnego skutku | grochem (narzędnik) + o ścianę (o + biernik) |
| bułka z masłem | coś bardzo łatwego | z masłem (z + narzędnik) |
| trzymać kciuki (znasz już) | życzyć komuś powodzenia | co? kciuki (biernik) + za kogo? (za + biernik) |
Co się zmienia, a co nie?
Zmienia się
- czas i osoba czasownika: Olena ma → miała muchy w nosie; mamy muchy w nosie
- tryb rozkazujący: Nie owijaj w bawełnę! Trzymajcie kciuki!
- inne formy czasownika: nie owijając w bawełnę, bez owijania w bawełnę
- pierwszy wyraz, gdy wymaga tego zdanie: mówić o gruszkach na wierzbie; test był bułką z masłem
Nie zmienia się
- rzeczowniki: muchy, nie ✗komary; gruszki, nie ✗jabłka; grochem, nie ✗fasolą
- liczba: muchy (nie ✗muchę), małpy (nie ✗małpa)
- przyimki i przypadki w środku: w maliny, w bawełnę, na wierzbie, o ścianę, z masłem
Z lekcji Nie mój cyrk, nie moje małpy (Polski B2.1)
Język, ręce i głowa w przenośni
Wiele polskich frazeologizmów dotyczy części ciała. Kto trzyma język za zębami, dochowuje tajemnicy, a kto ma długi język, chętnie plotkuje. Złote ręce ma osoba, która wszystko naprawi, głowę na karku ktoś rozsądny, a traci głowę ten, kto przestaje spokojnie myśleć.
Język
| związek frazeologiczny | co znaczy? | przykład |
|---|---|---|
| mieć coś na końcu języka | nie móc przypomnieć sobie słowa, które się zna | Jak się nazywa ten system? Mam to na końcu języka! |
| trzymać język za zębami | milczeć, nie zdradzić tajemnicy | To niespodzianka, więc trzymaj język za zębami! |
| mieć długi język | nie umieć zachować tajemnicy, lubić plotki | Nie mów mu nic, on ma długi język. |
| znaleźć (z kimś) wspólny język | łatwo się z kimś porozumieć | Marian od razu znalazł z nami wspólny język. |
Ręce i głowa
| związek frazeologiczny | co znaczy? | przykład |
|---|---|---|
| mieć złote ręce | umieć dłońmi zrobić i naprawić prawie wszystko | Sofia ma złote ręce: sama odnowiła fotel. |
| ręce (komuś) opadają | ktoś czuje się bezradny | Trzeci raz pomyliłam znaki i ręce mi opadły. |
| mieć głowę na karku | być rozsądnym i zaradnym | Tłumacz ma głowę na karku: nawet żarty przekłada. |
| stracić głowę | przestać spokojnie myśleć, np. ze strachu albo ze stresu | Przed całą grupą prawie straciłem głowę. |
Z lekcji Ręce, które mówią: PJM (Polski B2.1)
Przypadki w środku i dopełniacz po „nie”
Słowa wewnątrz związku stoją w stałych przypadkach: na karku to miejscownik, za zębami narzędnik, a mi w ręce mi opadają celownik. W zdaniu przeczącym biernik zmienia się w dopełniacz, tak samo jak poza frazeologizmami: stracił głowę, ale nie stracił głowy.
| część związku | przypadek | pytanie |
|---|---|---|
| na końcu języka, na karku | miejscownik | na czym? |
| na końcu języka | dopełniacz | czego? |
| za zębami; znaleźć wspólny język z grupą | narzędnik | za czym? z kim? |
| ręce mi / jej / nam opadają | celownik | komu? |
| nie stracił głowy, nie mam długiego języka | dopełniacz po „nie” | czego? |
Z lekcji Ręce, które mówią: PJM (Polski B2.1)
Przysłowie: całe zdanie bez zmian
Przysłowie nie wchodzi do zdania jak zwrot, tylko samo jest zdaniem, dlatego nie zmienia czasu ani osoby: Wczoraj gospodyni powiedziała: „Czym chata bogata, tym rada”. W wielu przysłowiach przetrwały dawne słowa (chata, rada), a czasownika często brak: Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej.
Przysłowia o gościach i domu
| przysłowie | znaczenie | kiedy mówimy |
|---|---|---|
| Czym chata bogata, tym rada. | chętnie dzielimy się z gośćmi tym, co mamy | gospodarz zaprasza gości do stołu |
| Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej. | najlepiej czujemy się u siebie | ktoś wraca do domu z podróży |
| Ryba i gość po trzech dniach cuchną. | gość nie powinien zostawać za długo | żartem, zwykle gość mówi tak o sobie |
| Wszędzie dobrze, gdzie nas nie ma. | wydaje nam się, że gdzie indziej jest lepiej | ktoś chwali inne miejsca, a narzeka na swoje |
Przysłowie czy związek frazeologiczny?
przysłowie
- całe zdanie z mądrością
- forma się nie zmienia: Wczoraj Mateusz powiedział: „Ryba i gość po trzech dniach cuchną”.
- wprowadzamy je: Jak to mówią: …
związek frazeologiczny
- część zdania
- czasownik zmienia formę: Wczoraj Mateusz miał muchy w nosie.
- wchodzi do zdania jak zwykłe słowa
Jak zbudowane są przysłowia?
- Całe zdanie, często bez czasownika: Wszędzie dobrze (= jest dobrze), ale w domu najlepiej.
- Para czym…, tym… (jak tym, czym): Czym chata bogata, tym rada = tym, co mamy w domu, chętnie się dzielimy.
- Stare słowa: chata (mały wiejski dom), rada (= zadowolona, chętna; rad, rada, rade), cuchnąć (brzydko pachnieć).
- Stała forma: nie zmieniamy osoby, czasu, liczby ani stopnia przymiotnika.
Z lekcji Otwarte okiennice: gościna na Podlasiu (Polski B2.2)
Wziąć czy brać? Aspekt w zwrocie
Czasownik w zwrocie często ma oba aspekty. Dokonany opisuje jedno działanie i jego skutek: Wzięliśmy sprawy w swoje ręce. Niedokonany mówi o zwyczaju albo o tym, co dzieje się teraz: Dzieci biorą przykład z rodziców. Niektóre zwroty występują tylko w jednym aspekcie: świecić przykładem, mieć coś na sumieniu.
Co się zmienia, a co nie?
| związek | zmienia się: czasownik | nie zmienia się: słowa i przypadek |
|---|---|---|
| wziąć sprawy w swoje ręce | wzięliśmy, bierzecie, weźmie | w swoje ręce (biernik: w co?) |
| brać sobie coś do serca | biorę, wzięła, weźmiecie | do serca (dopełniacz: do czego?) |
| mieć coś na sumieniu | mam, mieli, będziesz mieć | na sumieniu (miejscownik: na czym?) |
| świecić przykładem | świecisz, świeciła, świecą | przykładem (narzędnik: czym?) |
| brać przykład z kogoś | bierz, wzięli, weźmiemy | przykład z + dopełniacz (z kogo?) |
| przykład idzie z góry | nic: to gotowe powiedzenie | całe powiedzenie |
Który aspekt?
wziąć (dokonany): raz, skutek
- Wczoraj wzięliśmy sprawy w swoje ręce.
- Weź sobie do serca radę Lucjusza!
brać (niedokonany): zwykle, często, teraz
- Zawsze bierzemy sobie do serca rady przewodnika.
- Dzieci biorą przykład z rodziców.
świecić, mieć: tylko niedokonany
- Lena świeci / świeciła przykładem.
- Kto ma / miał to na sumieniu?
Z lekcji Zostaw tylko ślady butów (Polski B2.2)
Pytania o związki frazeologiczne
Co to jest związek frazeologiczny?
Jakie są rodzaje związków frazeologicznych?
Jakie związki frazeologiczne warto znać?
Co można zmienić w związku frazeologicznym?
Czym różni się przysłowie od związku frazeologicznego?
Jakie są znane polskie przysłowia?
Skąd pochodzi powiedzenie „nie mój cyrk, nie moje małpy”?
Jakie błędy we frazeologizmach robią obcokrajowcy?
Jak uczyć obcokrajowców frazeologizmów?
Jakie zabawy pomagają ćwiczyć związki frazeologiczne?
Więcej gramatyki polskiej
Lekcje do każdego zagadnienia gramatyki polskiej, od przypadków po aspekt czasownika. Wszystkie zagadnienia