Słowotwórstwo: jak z jednego słowa powstają kolejne

Q: Jak tworzy się zdrobnienia?

Dodajemy przyrostek, który zależy od rodzaju rzeczownika. Męskie mają -ek , -ik lub -yk ( dom → domek , stół → stolik , kosz → koszyk ), żeńskie -ka ( głowa → główka ), nijakie -ko ( okno → okienko ). Drugi stopień tworzą -eczek , -eczka i -eczko : kubeczek , łyżeczka , ciasteczko . Zdrobnienie odmienia się jak zwykły rzeczownik: w koszyku . Przeciwieństwem są zgrubienia: psisko , domisko .

Q: Jak tworzy się rzeczowniki od przymiotników?

Najczęściej przyrostkiem -ość, który nazywa cechę. Dodajemy go do podstawy przymiotnika bez końcówki: wiarygodny → wiarygodność , skuteczny → skuteczność , stary → starość . Wszystkie takie rzeczowniki są rodzaju żeńskiego: bez wiarygodności , w starości . Rzadsze przyrostki to -ota ( głupi → głupota ) i -stwo / -ctwo ( bogaty → bogactwo ). Od młody powstała też młodzież , która nie nazywa cechy, lecz grupę ludzi.

Q: Kiedy przymiotnik złożony piszemy z łącznikiem?

Gdy jego części są równorzędne. Pomaga test ze spójnikiem „i”: polsko-czeski to polski i czeski, czarno-biały to czarny i biały. Gdy jedna część określa drugą, piszemy razem: ciemnozielony , jasnowłosy , wodoodporny . Łącznik stawiamy też po cyfrze ( XIX-wieczny , 5-letni ), ale słowami piszemy razem: dziewiętnastowieczny , pięcioletni . Odmienia się tylko ostatnia część: polsko-czeskiego słownika .

Q: Czym różni się złożenie od zrostu i zestawienia?

Sposobem, w jaki połączono części. W złożeniu łączy je samogłoska, zwykle -o- : długopis , wodoodporny , językoznawca . Zrost to wyrazy zlepione bez łącznika w takiej formie, w jakiej stały obok siebie: Wielkanoc , wiarygodny , dobranoc . Zestawienie to kilka osobnych wyrazów, które razem nazywają jedną rzecz: Boże Narodzenie , panna młoda , maszyna do szycia .

Q: Jakie błędy w słowotwórstwie robią obcokrajowcy?

Najczęściej doklejają przyrostek bez wymiany głosek. Powstają wtedy formy „butek” zamiast bucik , „nogka” zamiast nóżka czy „dziennikarzka” zamiast dziennikarka . Uczniowie tworzą też słowa, których nie ma, np. „niepodstawny” zamiast bezpodstawny , i piszą przedrostek osobno: „pseudo nauka”. W przymiotnikach złożonych mylą łącznik z pisownią łączną („wielo-poziomowy”), a przy młodzież i rodzeństwo stawiają czasownik w liczbie mnogiej.

Q: Jak uczyć obcokrajowców słowotwórstwa?

Pokazuj rodziny wyrazów, a nie pojedyncze słowa. W kursie Polski B1.2 · Zmieniamy świat uczniowie poznają zdrobnienia (lekcja 18), a przymiotniki od nazw materiałów, jak drewniany i wełniany , przy meblach (23). Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo uczy form potocznych typu podstawówka (lekcja 1), nazw osób i dziedzin (13), przedrostków i -ość (14), czasowników od budować (25), przymiotników złożonych (26), nazwisk (29) i etapów życia (30). Projekty działów powtarzają te tematy.

Q: Jakie zabawy pomagają ćwiczyć słowotwórstwo?

Budowanie na czas jak najdłuższej rodziny wyrazów. Grupa dostaje słowo, np. czytać , i dopisuje czytelnik , czytelniczka , czytelnictwo , czytanka ; punkt daje każde poprawne słowo. Można też dokładać różne przedrostki do jednego czasownika i tłumaczyć różnicę albo zgadywać wyraz z definicji: mały kubek to kubeczek . W większości lekcji z tej strony część na mówienie to czat do uzupełnienia oraz koło albo pudełko z pytaniami.

Poziomy B1–B2 13 planów lekcji Ćwiczenia sprawdzane automatycznie

Słowotwórstwo opisuje, jak z jednego wyrazu powstają następne: od dziennik pochodzi dziennikarz, od niego dziennikarka i dziennikarstwo, od but zdrobnienie bucik, a od budować czasownik odbudować. Nowe znaczenie niosą przedrostki przed podstawą i przyrostki po niej. Tutaj znajdziesz lekcje polskiego jako obcego z biblioteki edio, w których uczniowie budują nowe wyrazy (liczba lekcji: 13, poziomy B1–B2). Rozwiąż zadania z lekcji, przejrzyj reguły na schematach i wybierz lekcję według poziomu. Ćwiczenia w lekcjach są sprawdzane automatycznie, a pisemną i nagraną pracę domową ocenia nauczyciel.

Wypróbuj za darmo Wypróbuj ćwiczenia

Słowotwórstwo – plany lekcji i ćwiczenia

13 planów lekcji, poziomy B1–B2. Każda to cała lekcja z czytaniem, słuchaniem i mówieniem, a jej strona pozwala wypróbować ćwiczenia z niej.

Słowotwórstwo – ćwiczenia online

Po jednym ćwiczeniu z 6 lekcji. To te same ćwiczenia, które twoi uczniowie robią w edio.

Słowotwórstwo – zasady i przykłady

Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego i da się nim objaśnić: bucik to mały but, pisarz to ten, kto pisze. Składa się z podstawy słowotwórczej i formantu. Formantem bywa przedrostek (odbudować), przyrostek (młodość) albo jedno i drugie naraz (podziemny). Wyrazy złożone łączą dwie podstawy: wodoodporny, polsko-czeski.

Zdrobnienia: przyrostek według rodzaju

Rzeczownik męski dostaje -ek, -ik lub -yk (kotek, bucik, talerzyk), żeński -ka (skarpetka), a nijaki -ko lub -uszko (oczko, serduszko). Przed przyrostkiem często wymienia się głoska: noga → nóżka, list → liścik. Rodzaj się nie zmienia: ta ręka → ta rączka.

Jak tworzymy zdrobnienia?

rodzaj (kto? co?)	końcówka	przykłady	zmiana liter
on (ten)	-ek	kot → kotek, piernik → pierniczek, pieróg → pierożek	k → cz; ó → o, g → ż
on (ten)	-ik / -yk	but → bucik, prezent → prezencik, list → liścik, talerz → talerzyk	t → c, st → ść
ona (ta)	-ka	skarpeta → skarpetka, czekolada → czekoladka, ręka → rączka, noga → nóżka	ę → ą, k → cz; o → ó, g → ż
ono (to)	-ko	ucho → uszko, oko → oczko	ch → sz, k → cz
ono (to)	-uszko	serce → serduszko, jabłko → jabłuszko	zapamiętaj!
on (ten)	-eczek (często po -ek)	worek → woreczek, kubek → kubeczek, cukierek → cukiereczek	-ek → -eczek
ona (ta)	-eczka (często po -ka)	książka → książeczka, kartka → karteczka, łyżka → łyżeczka	-ka → -eczka
ono (to)	-eczko (często po -ko)	ciastko → ciasteczko	-ko → -eczko
przymiotnik (jaki?)	-utki / -eńki	mały → malutki, maleńki	bardzo mały, bardzo czule

Uwaga!

Zdrobnienie ma ten sam rodzaj co jego słowo: ten but → ten bucik, ta ręka → ta rączka, to serce → to serduszko. Odmienia się normalnie: w buciku, w skarpetce, pod poduszką. W oficjalnej sytuacji (urząd, szef, e-mail do firmy) nie wypada przesadzać ze zdrobnieniami.

Z lekcji Słodycze w bucikach: Mikołajki (Polski B1.2)

Nazwy osób i dziedzin: -arz, -nik, -ca, -ista

Nazwa osoby często pochodzi od czasownika: pisać → pisarz, czytać → czytelnik, wydawać → wydawca. Każda z nich ma parę żeńską (pisarka, czytelniczka, wydawczyni), a od nazwy osoby tworzymy nazwę dziedziny: pisarstwo, czytelnictwo. Formę twórczość trzeba zapamiętać.

Osoba: on i ona

przyrostek (on → ona)	słowo podstawowe	on	ona
-arz → -arka	dziennik	dziennikarz	dziennikarka
-arz → -arka	pisać	pisarz	pisarka
-arz → -arka	księga	księgarz	księgarka
-ista → -istka	felieton	felietonista	felietonistka
-ysta → -ystka	gitara	gitarzysta	gitarzystka
-ysta → -ystka	reportaż	reportażysta	reportażystka
-ca → -czyni	wydawać	wydawca	wydawczyni
-ca → -czyni	tworzyć	twórca	twórczyni
-nik → -niczka	czytać	czytelnik	czytelniczka
-nik → -niczka	ogród	ogrodnik	ogrodniczka
-nik → -niczka	ratować	ratownik	ratowniczka

Dziedzina albo zajęcie

osoba	dziedzina	jak?
dziennikarz, pisarz	dziennikarstwo, pisarstwo	-arz → -arstwo
drukarz, księgarz	drukarstwo, księgarstwo	-arz → -arstwo
czytelnik, ogrodnik	czytelnictwo, ogrodnictwo	-nik → -nictwo
ratownik	ratownictwo	-nik → -nictwo
wydawca	wydawnictwo	dziedzina, a także firma, która wydaje książki
twórca	twórczość	inna końcówka: zapamiętaj
publicysta, publicystka	publicystyka	to gatunek tekstów, nie osoba!

Z lekcji Kraków, 1661: pierwsza polska gazeta (Polski B2.2)

Przedrostki nie-, bez-, de-, anty- i pseudo-

Nie- zaprzecza (nieaktualny), bez- mówi o braku (bezpłatny), anty- o działaniu przeciw czemuś (antywirus), a pseudo- o udawaniu (pseudonauka). Przed spółgłoską stoi de- (demotywacja), przed samogłoską dez- (dezinformacja). Przedrostek piszemy łącznie z resztą wyrazu.

Przedrostki

przedrostek	znaczenie	przykłady
nie-	zaprzecza: „nie taki”	nieprawdziwy, niesprawdzony, niewiarygodny, nieaktualny
bez-	„bez czegoś”	bezpodstawny (bez podstaw), bezpłatny (bez opłaty), bezsensowny, bezstronny, bezkrytyczny
de- / dez-	odwraca albo usuwa	demotywacja, dezinformacja, dezorientacja
anty-	„przeciw czemuś”	antywirus, antyreklama, program antywirusowy
pseudo-	„udawany, fałszywy”	pseudonauka, pseudoekspert

de- czy dez-?

de- + spółgłoska

demotywacja
dekoncentracja
demaskować (= pokazać, kim ktoś naprawdę jest)

dez- + samogłoska

dezinformacja
dezorientacja
dezorganizacja

Z lekcji Fakt czy fejk? (Polski B2.2)

Czasownik z przedrostkiem i rzeczownik od niego

Przedrostek dodaje czasownikowi nowe znaczenie: odbudować to postawić znowu, przebudować to zmienić, rozbudować to powiększyć. Taki czasownik jest dokonany, a parę niedokonaną tworzy przyrostek -ywać: odbudowywać. Od czasownika powstaje też rzeczownik: odbudowa, przebudowa, dobudówka.

Co znaczy przedrostek?

przedrostek	znaczenie	przykład z lekcji
od-: odbudować	postawić znowu to, czego już nie było	Prawie całe Stare Miasto odbudowano po wojnie.
prze-: przebudować	zmienić kształt, wnętrze albo funkcję; budynek nie jest większy	Starą fabrykę przebudowują na mieszkania.
roz-: rozbudować	powiększyć budynek	Szkołę rozbudowują o nowe skrzydło.
do-: dobudować	dodać nową część z boku	Do domu dobudowano garaż.
nad-: nadbudować	dodać piętro na górze	Kamienicę nadbudowano o jedno piętro.
za-: zabudować	wypełnić puste miejsce budynkami	Pusty plac zabudowano nowymi domami.
wy-: wybudować	zbudować od początku do końca (≈ zbudować)	Firma wybudowała nowy hotel.

Aspekt i rzeczownik

niedokonany: proces	dokonany: wynik	rzeczownik
odbudowywać	odbudować	odbudowa
przebudowywać	przebudować	przebudowa
rozbudowywać	rozbudować	rozbudowa
dobudowywać	dobudować	dobudówka (nowa część domu)
nadbudowywać	nadbudować	nadbudowa
zabudowywać	zabudować	zabudowa
budować	zbudować / wybudować	budowa

Z lekcji Cegła po cegle (Polski B2.2)

Przymiotniki złożone i liczby w złożeniach

Gdy pierwsza część określa drugą, piszemy razem: ciemnoszary, wodoodporny. Gdy części są równorzędne, stawiamy łącznik: polsko-czeski, czarno-biały. Liczebnik na początku zmienia formę (poza trzy-) i łączy się z resztą wyrazu: dwujęzyczny, czteroletni, stumetrowy, wielopoziomowy.

Razem czy z łącznikiem?

pisownia	reguła	przykłady
razem	przyimek + rzeczownik: pod ziemią, nad morzem	podziemny, nadziemny, nadmorski
razem	jedna część określa drugą (jaki szary? ciemny; co niesie? srebro)	srebronośny (= niesie srebro), wodoodporny, ciemnoszary
razem	liczba + rzeczownik (ile? z którego wieku?)	dwujęzyczny, wielopoziomowy, trzystuletni, osiemnastowieczny
z łącznikiem	dwie równe części: można wstawić „i”	polsko-czeski, naukowo-techniczny, ołowiowo-srebrowy, czarno-biały
z łącznikiem	cyfra + przymiotnik	XVIII-wieczny, XIX-wieczny, 3-metrowy, 600-metrowy

Liczba na początku: jaka forma?

liczba	pierwsza część	przykład
dwa	dwu-	dwujęzyczny, dwugodzinny, dwumetrowy
trzy	trzy-	trzymetrowy, trzyletni
cztery	cztero-	czterometrowy, czteroletni
pięć	pięcio-	pięciopiętrowy, pięcioletni
sześć	sześcio-	sześciometrowy, sześcioletni
osiem	ośmio-	ośmiometrowy, ośmioletni
sto	stu-	stumetrowy, stuletni
trzysta	trzystu-	trzystumetrowy, trzystuletni
wiele	wielo-	wielokilometrowy, wielopoziomowy, wieloletni
kilka	kilku-	kilkumetrowy, kilkuletni
XVIII, XIX wiek	osiemnasto-, dziewiętnasto-	osiemnastowieczny, dziewiętnastowieczny

Z lekcji Srebro, woda i tunele (Polski B2.2)

Rzeczowniki od przymiotników: -ość i młodzież

Przyrostek -ość robi z przymiotnika nazwę cechy albo etapu życia: młody → młodość, dorosły → dorosłość. Takie rzeczowniki są żeńskie i w dopełniaczu mają -ości. Od młody pochodzi też młodzież, czyli grupa ludzi, więc czasownik stoi przy niej w liczbie pojedynczej: młodzież tańczy.

-ość: etap życia od przymiotnika

przymiotnik	rzeczownik	znaczenie	przykład
młody	młodość	czas, kiedy ktoś jest młody	Lubię wspominać swoją młodość.
stary	starość	ostatni etap życia	Starość to naturalny etap życia.
dorosły	dorosłość	czas, kiedy ktoś jest dorosły	Matura to pierwszy krok w dorosłość.
aktywny	aktywność	to, że ktoś dużo robi i się rusza	Emerytura może być pełna aktywności.

-stwo i -eż: czas i grupa

rzeczownik	znaczenie	rodzaj i liczba	z czasownikiem
dzieciństwo (dziecko)	czas, kiedy ktoś jest dzieckiem	ono, liczba pojedyncza	Moje dzieciństwo minęło szybko.
rodzeństwo	bracia i siostry razem: jedna grupa	ono, liczba pojedyncza	Całe rodzeństwo przyjechało.
młodzież (młody)	młodzi ludzie razem: jedna grupa	ona, liczba pojedyncza	Młodzież tańczy. Młodzież tańczyła.
seniorzy, młodzi ludzie	wiele osób, nie nazwa grupy	oni, liczba mnoga	Seniorzy tańczą. Seniorzy tańczyli.

Z lekcji Po osiemdziesiątce przy konsolecie (Polski B2.2)

Pytania o słowotwórstwo

Co to jest słowotwórstwo?

Słowotwórstwo to dział gramatyki o tym, jak powstają wyrazy. Bada związek między wyrazem podstawowym a pochodnym, np. dom i domek, czytać i czytelnik. Wyraz pochodny wyjaśnia definicja słowotwórcza, która używa wyrazu podstawowego: domek to mały dom, czytelnik to ten, kto czyta. Wyrazy ze wspólnym rdzeniem tworzą rodzinę wyrazów: dziennik, dziennikarz, dziennikarstwo.

Co to jest formant i jakie są jego rodzaje?

Formant to cząstka, która z wyrazu podstawowego robi pochodny. Przedrostek stoi przed podstawą słowotwórczą (budować → odbudować), a przyrostek po niej (młody → młodość). Formant przedrostkowo-przyrostkowy łączy jedno z drugim: pod ziemią → podziemny. Przy formancie zerowym nic nie dodajemy, a wyraz pochodny jest krótszy od podstawowego: biegać → bieg, wybierać → wybór.

Jak tworzy się zdrobnienia?

Dodajemy przyrostek, który zależy od rodzaju rzeczownika. Męskie mają -ek, -ik lub -yk (dom → domek, stół → stolik, kosz → koszyk), żeńskie -ka (głowa → główka), nijakie -ko (okno → okienko). Drugi stopień tworzą -eczek, -eczka i -eczko: kubeczek, łyżeczka, ciasteczko. Zdrobnienie odmienia się jak zwykły rzeczownik: w koszyku. Przeciwieństwem są zgrubienia: psisko, domisko.

Jak powstają nazwy zawodów?

Zwykle od czasownika albo rzeczownika, z przyrostkiem nazywającym osobę. Najczęstsze to -arz (dziennik → dziennikarz), -nik (ratować → ratownik), -ca (sprzedawać → sprzedawca) oraz -ista lub -ysta (pianista, gitarzysta). Formy żeńskie mają zwykle -ka albo -czyni: dziennikarka, ratowniczka, sprzedawczyni. -ysta piszemy po t, d, r, c, cz, sz, rz i ż: artysta, publicysta, reportażysta.

Jak tworzy się rzeczowniki od przymiotników?

Najczęściej przyrostkiem -ość, który nazywa cechę. Dodajemy go do podstawy przymiotnika bez końcówki: wiarygodny → wiarygodność, skuteczny → skuteczność, stary → starość. Wszystkie takie rzeczowniki są rodzaju żeńskiego: bez wiarygodności, w starości. Rzadsze przyrostki to -ota (głupi → głupota) i -stwo / -ctwo (bogaty → bogactwo). Od młody powstała też młodzież, która nie nazywa cechy, lecz grupę ludzi.

Kiedy przymiotnik złożony piszemy z łącznikiem?

Gdy jego części są równorzędne. Pomaga test ze spójnikiem „i”: polsko-czeski to polski i czeski, czarno-biały to czarny i biały. Gdy jedna część określa drugą, piszemy razem: ciemnozielony, jasnowłosy, wodoodporny. Łącznik stawiamy też po cyfrze (XIX-wieczny, 5-letni), ale słowami piszemy razem: dziewiętnastowieczny, pięcioletni. Odmienia się tylko ostatnia część: polsko-czeskiego słownika.

Czym różni się złożenie od zrostu i zestawienia?

Sposobem, w jaki połączono części. W złożeniu łączy je samogłoska, zwykle -o-: długopis, wodoodporny, językoznawca. Zrost to wyrazy zlepione bez łącznika w takiej formie, w jakiej stały obok siebie: Wielkanoc, wiarygodny, dobranoc. Zestawienie to kilka osobnych wyrazów, które razem nazywają jedną rzecz: Boże Narodzenie, panna młoda, maszyna do szycia.

Jakie błędy w słowotwórstwie robią obcokrajowcy?

Najczęściej doklejają przyrostek bez wymiany głosek. Powstają wtedy formy „butek” zamiast bucik, „nogka” zamiast nóżka czy „dziennikarzka” zamiast dziennikarka. Uczniowie tworzą też słowa, których nie ma, np. „niepodstawny” zamiast bezpodstawny, i piszą przedrostek osobno: „pseudo nauka”. W przymiotnikach złożonych mylą łącznik z pisownią łączną („wielo-poziomowy”), a przy młodzież i rodzeństwo stawiają czasownik w liczbie mnogiej.

Jak uczyć obcokrajowców słowotwórstwa?

Pokazuj rodziny wyrazów, a nie pojedyncze słowa. W kursie Polski B1.2 · Zmieniamy świat uczniowie poznają zdrobnienia (lekcja 18), a przymiotniki od nazw materiałów, jak drewniany i wełniany, przy meblach (23). Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo uczy form potocznych typu podstawówka (lekcja 1), nazw osób i dziedzin (13), przedrostków i -ość (14), czasowników od budować (25), przymiotników złożonych (26), nazwisk (29) i etapów życia (30). Projekty działów powtarzają te tematy.

Jakie zabawy pomagają ćwiczyć słowotwórstwo?

Budowanie na czas jak najdłuższej rodziny wyrazów. Grupa dostaje słowo, np. czytać, i dopisuje czytelnik, czytelniczka, czytelnictwo, czytanka; punkt daje każde poprawne słowo. Można też dokładać różne przedrostki do jednego czasownika i tłumaczyć różnicę albo zgadywać wyraz z definicji: mały kubek to kubeczek. W większości lekcji z tej strony część na mówienie to czat do uzupełnienia oraz koło albo pudełko z pytaniami.

Więcej gramatyki polskiej

Lekcje do każdego zagadnienia gramatyki polskiej, od przypadków po aspekt czasownika. Wszystkie zagadnienia

Słowotwórstwo – plany lekcji i ćwiczenia

Słodycze w bucikach: Mikołajki

Projekt: gość w polskim domu

Fotel z mieszkania babci: model 366

Od 1364 roku: najstarsza polska uczelnia

Kraków, 1661: pierwsza polska gazeta

Fakt czy fejk?

Projekt: Sprawdzam!

Cegła po cegle

Srebro, woda i tunele

Projekt: dzień otwarty naszej kamienicy

Kowalski, Nowak, Wiśniewski

Po osiemdziesiątce przy konsolecie

Projekt: rozmowa pokoleń