Fakt czy fejk? Przedrostki nie-, bez-, dez-, pseudo- i rzeczowniki na -ość
O tej lekcji
Lekcja polskiego B2 dla obcokrajowców o słowotwórstwie z przedrostkami i przyrostkiem -ość: niesprawdzony, bezpodstawny, dezinformacja, wiarygodność, na przykładzie pracy fact-checkerów.
- Gramatyka
- Nie- zaprzecza, bez- znaczy „bez czegoś”, de- / dez- odwraca, anty- znaczy „przeciw”, a pseudo- „udawany”. Wszystkie piszemy razem. Do tego rzeczowniki na -ość: rzetelność, wiarygodność.
- Temat
- Jak pracuje Stowarzyszenie Demagog, pierwsza polska organizacja fact-checkingowa, i jak każdy może sprawdzić post: źródło, data, wyszukiwanie obrazem.
- Zadania
- Poradnik o fact-checkerach i komentarze czytelników, rozmowa o cudownej bransoletce i rady trenerki, schemat z pięcioma ćwiczeniami, czat z ciocią i pudełko z pytaniami.
Co jest w środku
Rozdział 1Na start: wierzyć czy sprawdzać?
Rozdział 2Czytamy: kto sprawdza fakty?
- Przeczytaj artykuł: Fakt czy fejk? Jak pracują fact-checkerzyArtykułOdblokuj
- Przeczytaj i wybierz: prawda czy fałszPrawda czy fałszOdblokuj
- Przeczytaj jeszcze raz i wybierz odpowiedźQuizOdblokuj
- Przeczytaj post i komentarze czytelnikówAutentyczny dokumentWypróbuj
- Przeczytaj komentarze i wybierz: kto tak uważa?QuizOdblokuj
Rozdział 3Słuchamy: cudowna bransoletka
- Posłuchaj: Krzysztof pokazuje Paulinie cudowny postSłuchanieWypróbuj
- Transkrypcja dla nauczycielaOdblokuj
- Posłuchaj i wybierz odpowiedźQuizOdblokuj
- Posłuchaj trenerki na warsztatach dla nastolatkówSłuchanieOdblokuj
- Transkrypcja dla nauczycielaOdblokuj
- Posłuchaj jeszcze raz i wybierz: prawda czy fałszPrawda czy fałszOdblokuj
Rozdział 4Gramatyka: niesprawdzony, bezpodstawny, pseudoekspert
- Spójrz na schemat: przedrostki i rzeczowniki na -ośćSchemat gramatycznyWypróbuj
- Wybierz poprawne słowo: który przedrostek pasuje?Wybierz odpowiedźOdblokuj
- Posortuj: de- czy dez-?Posortuj w kolumnyOdblokuj
- Uzupełnij zdania: zamień przymiotnik na rzeczownik na -ośćUzupełnij lukiWypróbuj
- Wybierz poprawne zdanie: pisownia i formyQuizOdblokuj
- Przeciągnij słowa: notatka Pauliny na tablicę w aptecePrzeciągnij i upuśćOdblokuj
Rozdział 5Rozmawiamy: ciociu, to fejk!
Rozdział 6Praca domowa
Fejki i sprawdzanie faktów: słownictwo
Słowa i wyrażenia z lekcji (10), w edio każde z obrazkiem i nagraniem.
+7 w lekcji, z obrazkami i nagraniamiWięcej słówek
- cudowny środek
- wyszukiwanie obrazem
- zrzut ekranu
- bezstronny
- weryfikować / zweryfikować
- wprowadzać w błąd
- obalać / obalić mit
Gramatyka: słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
Po nazwach osób z lekcji 13 przychodzi kolej na przedrostki, które zaprzeczają, odwracają znaczenie albo mówią, że coś jest udawane. Wszystkie piszemy razem ze słowem, nawet gdy w mowie brzmią jak osobny wyraz. Druga część schematu dodaje przyrostek -ość, który z przymiotnika robi nazwę cechy: rzetelny → rzetelność.
Nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
Przedrostek zmienia znaczenie słowa: zaprzecza, odwraca albo mówi, że coś jest udawane. Przyrostek -ość tworzy od przymiotnika nazwę cechy.
Pięć przedrostków i ich znaczenie
Schemat zaczyna od tego, co znane: nie z przymiotnikiem piszemy razem, a przyimek bez łączy się z dopełniaczem. Tabela zestawia nie- (niesprawdzony), bez- (bezpodstawny), de- / dez- (dezinformacja), anty- (antyreklama) i pseudo- (pseudoekspert).
Przedrostki
| przedrostek | znaczenie | przykłady |
|---|---|---|
| nie- | zaprzecza: „nie taki” | nieprawdziwy, niesprawdzony, niewiarygodny, nieaktualny |
| bez- | „bez czegoś” | bezpodstawny (bez podstaw), bezpłatny (bez opłaty), bezsensowny, bezstronny, bezkrytyczny |
| de- / dez- | odwraca albo usuwa | demotywacja, dezinformacja, dezorientacja |
| anty- | „przeciw czemuś” | antywirus, antyreklama, program antywirusowy |
| pseudo- | „udawany, fałszywy” | pseudonauka, pseudoekspert |
De- czy dez-?
Przed spółgłoską stoi de- (demotywacja, dekoncentracja, demaskować), przed samogłoską dez- (dezinformacja, dezorientacja, dezorganizacja). Oba warianty odwracają znaczenie słowa albo coś usuwają.
de- + spółgłoska
- demotywacja
- dekoncentracja
- demaskować (= pokazać, kim ktoś naprawdę jest)
dez- + samogłoska
- dezinformacja
- dezorientacja
- dezorganizacja
Rzeczowniki na -ość
Od przymiotnika odcinamy końcówkę i dodajemy -ość: wiarygodny → wiarygodność, skuteczny → skuteczność. Te rzeczowniki są rodzaju żeńskiego, więc w dopełniaczu mają -ości, a w narzędniku -ością: z dużą ostrożnością.
| przymiotnik: jaki? | rzeczownik: co? (= biernik) | Czego? | Czym? |
|---|---|---|---|
| wiarygodny | wiarygodność | wiarygodności | wiarygodnością |
| rzetelny | rzetelność | rzetelności | rzetelnością |
| prawdziwy | prawdziwość | prawdziwości | prawdziwością |
| aktualny | aktualność | aktualności | aktualnością |
| bezstronny | bezstronność | bezstronności | bezstronnością |
| skuteczny | skuteczność | skuteczności | skutecznością |
Razem czy osobno? Przykłady i błędy
Słowa z przedrostkami piszemy łącznie, ale nie z czasownikiem osobno: Nikt tego nie sprawdził. Przyimek też stoi osobno: bez podstaw, ale bezpodstawny. Schemat poprawia nie wiarygodna, pseudo nauka, niepodstawne i rzetelnoś.
Przykłady z lekcji
- To twierdzenie jest bezpodstawne: autor nie podaje żadnych badań.
- Ten pan w fartuchu to pseudoekspert, a nie lekarz.
- Ten post wprowadza ludzi w błąd: to dezinformacja.
- Lepszej antyreklamy ta bransoletka nie mogła dostać.
- Bez źródeł nie da się ocenić jego wiarygodności.nie da się ocenić + Czego? → wiarygodności
- Nieaktualna informacja też wprowadza w błąd.
Razem czy osobno?
Przedrostki piszemy razem ze słowem: niewiarygodny, bezpodstawny, antywirus, pseudonauka. Imiesłów z nie- też zawsze razem: niesprawdzona wiadomość. Ale nie z czasownikiem piszemy osobno: Nikt tego nie sprawdził. Osobno piszemy też przyimek z rzeczownikiem: ta teza jest bez podstaw = jest bezpodstawna.
Typowe błędy
Ta strona jest nie wiarygodna.
Ta strona jest niewiarygodna.
nie- z przymiotnikiem piszemy razem
Ten film to zwykła pseudo nauka.
Ten film to zwykła pseudonauka.
pseudo- to przedrostek, nie osobne słowo
To niepodstawne twierdzenie.
To bezpodstawne twierdzenie.
bez podstaw → bezpodstawny; słowa „niepodstawny” nie ma
Cenię ten portal za rzetelnoś.
Cenię ten portal za rzetelność.
-ość: na końcu ś i ć
Więcej lekcji z tej gramatyki: Słowotwórstwo – lekcje i ćwiczenia · Alfabet polski – lekcje i ćwiczenia
Przedrostki nie-, bez-, dez- – ćwiczenia online
Wypróbuj je tutaj: to te same ćwiczenia, które twoi uczniowie robią w edio.
Co jest w lekcji
- 14 ćwiczeń sprawdzanych automatycznie
- 2 gry
- 2 zadania sprawdzane przez nauczyciela
- 1 autentyczny dokument
- 1 artykuł
- 1 schemat gramatyczny
- 1 zestaw fiszek
- 2 nagrania
- 1 obrazek
- 2 transkrypcje
Główne cele tej lekcji:
- dobrać przedrostek do znaczenia: bezpodstawne twierdzenie, pseudoekspert, program antywirusowy, dezinformacja
- rozróżnić de- i dez-: demotywacja, dekoncentracja, ale dezorientacja, dezinformacja
- utworzyć i odmienić rzeczownik na -ość: Nie jestem pewna wiarygodności tej strony, Paulina czyta posty o zdrowiu z dużą ostrożnością
- zapisać słowa z przedrostkami łącznie: niewiarygodna strona, niesprawdzona wiadomość, pseudonauka, ale Nikt tego nie sprawdził
- życzliwie wyjaśnić bliskiej osobie, że post nie jest wiarygodny: Ciociu, piękne zdjęcie! Ale zanim je udostępnimy, sprawdźmy, skąd pochodzi.
To lekcja 14 kursu Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo, druga w dziale Media i prawda. Kontynuuje słowotwórstwo z lekcji 13, gdzie uczniowie tworzyli nazwy osób i dziedzin, i przechodzi od przyrostków do przedrostków. Sprawdzanie faktów to temat, w którym takich słów jest pełno: niesprawdzony, bezpodstawny, wiarygodność. Lekcja 15 dodaje język nagłówków, a projekt w lekcji 16 łączy wszystkie trzy tematy.
Na rozgrzewkę uczniowie kręcą kołem z pytaniami o fakty i fejki, poznają dziesięć słów z obrazkami, od dezinformacji po zrzut ekranu, i dobierają je do zdjęć. Czytają poradnik o pracy fact-checkerów, z przykładami zorzy polarnej i lądowań na Księżycu, a potem komentarze czytelników o tym, kto ma walczyć z fejkami. W nagraniu farmaceutka Paulina sprawdza z Krzysztofem post o cudownej bransoletce, krok po kroku. Drugie nagranie to rady trenerki z warsztatów dla nastolatków. Po schemacie jest pięć ćwiczeń, od wyboru przedrostka po notatkę Pauliny dla klientów apteki. Na koniec uczeń odpowiada na czacie cioci, która udostępniła zdjęcie zorzy, a w parze albo z lektorem otwiera pudełko z pytaniami o walkę z fejkami.
Praca domowa ma cztery zadania. Zdania do uzupełnienia słowami z przedrostkami i dopasowanie słów do definicji są sprawdzane automatycznie. Wiadomość na grupę, która wyjaśnia, dlaczego post nie jest wiarygodny, i nagraną wypowiedź o sprawdzaniu informacji ocenia nauczyciel.
- Gramatyka:
- przedrostki: nie-, bez-, de- / dez-, anty-, pseudo- · de- czy dez-? · rzeczowniki na -ość · pisownia: razem czy osobno?
- Temat:
- media · fejki · sprawdzanie faktów · dezinformacja · zdrowie i nauka
Wskazówki dla nauczyciela
- Zacznij od znaczenia, nie od pisowni: przy każdym przedrostku zapytaj, co robi ze słowem. Bez- to brak, anty- sprzeciw, pseudo- udawanie. Pisownię łączną łatwiej potem zapamiętać.
- Sortuj de- i dez- na głos: przeczytaj …informacja, …motywacja, …orientacja i niech grupa usłyszy, czy dalej jest samogłoska. Sortowanie w dwóch kolumnach utrwala tę regułę.
- Zatrzymaj nagranie przy każdym kroku: Paulina sprawdza autora, sklep, źródła i zdjęcie. Poproś uczniów, żeby po każdym kroku podali jedno słowo z lekcji, np. pseudoekspert czy bezpodstawne.
- Ćwicz życzliwy ton: czat z ciocią pokazuje, jak poprawić bliską osobę bez wyśmiewania. Przed pracą domową zbierz z grupą zwroty, które łagodzą krytykę, np. nic się nie stało.
Podoba ci się?
Poprowadź całą lekcję w edio
27 ćwiczeń w 6 rozdziałach, gotowe do prowadzenia. edio to platforma online dla szkół językowych i nauczycieli: gotowe interaktywne lekcje, zajęcia na żywo, prace domowe i postępy uczniów w jednym miejscu.
Zacznij okres próbny
7 dni za darmo, bez karty płatniczej.
Otwórz lekcję
Znajdziesz ją w bibliotece gotowych lekcji (621). Prowadź ją tak, jak jest, albo skopiuj dowolny rozdział do własnych lekcji.
Prowadź na żywo albo zadaj jako pracę domową
Uczniowie pracują na własnych kontach, w synchronizacji z tobą podczas lekcji, a ćwiczenia są sprawdzane automatycznie.
Cały kurs: Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo
32 lekcje polskiego na poziomie B2, część druga, tylko po polsku, dla uczniów po kursie B2.1. Każda lekcja to osobna sytuacja z prawdziwym tłem: Uniwersytet Jagielloński, majówka, 21 postulatów z 1980 roku, prima aprilis, Czyste Tatry, Orliki, muzeum Manggha i najczęstsze polskie nazwiska. Po kursie uczniowie streszczają tekst, relacjonują cudze słowa, piszą hasło do encyklopedii i rozprawkę, sprawdzają wiarygodność wiadomości i dobierają styl do sytuacji. Ćwiczenia są sprawdzane automatycznie, a znaczenie słów pokazują obrazki i polskie definicje.Zobacz kurs
Moduł 1 Nauka na nowo
Uniwersytet Jagielloński, leśne przedszkole, ogród na dachu BUW-u, formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty i skrótowce
Lekcja 1Od 1364 roku: najstarsza polska uczelniaFormy potoczne: podstawówka, akademik, uniwerek
Lekcja 2Lekcje pod drzewamiPrzyimki złożone w stylu urzędowym
Lekcja 3Ogród na dachu BUW-uSkróty i skrótowce: kropka, wymowa, odmiana
Lekcja 4Projekt: nowe miejsce do naukiPowtórka: formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty
Moduł 2 Praca i odpoczynek
majówka, praca zdalna, Reszel i miasta Cittaslow, wyspać się i nagadać się, teza i kontrargument, debata oksfordzka
Lekcja 5Majówka: sztuka długiego weekenduCzasowniki na-…się i wy-…się: robić coś do woli
Lekcja 6Praca z domu czy z biura?Zwroty do dyskusji: trudno zaprzeczyć, nie sposób nie zauważyć
Lekcja 7Zwolnij w ReszluOdpieramy twierdzenie: nie…, lecz…; nie tyle…, ile…; zamiast
Lekcja 8Projekt: debata oksfordzkaPowtórka: na-…się, zwroty do dyskusji, odpieranie tezy
Moduł 3 Momenty przełomowe
21 postulatów z 1980 roku, prawa wyborcze kobiet, przystąpienie do Unii Europejskiej, styl nominalny, hasło do encyklopedii
Lekcja 921 postulatów na drewnianych tablicachStyl nominalny: rzeczownik odczasownikowy z dopełniaczem
Lekcja 101918: kobiety idą do urnStyl nominalny: co zostaje po rzeczowniku i kto działa
Lekcja 111 maja 2004: nowy rozdziałCzasowniki wydarzeń i daty w haśle encyklopedycznym
Lekcja 12Projekt: hasło do encyklopediiPowtórka: styl nominalny, czasowniki wydarzeń i daty
Moduł 4 Media i prawda
pierwsza polska gazeta, sprawdzanie faktów, żarty na prima aprilis, nazwy zawodów, przedrostki nie- i dez-, nagłówki
Lekcja 13Kraków, 1661: pierwsza polska gazetaSłowotwórstwo: nazwy osób, formy żeńskie i dziedziny
Lekcja 14 · tutaj jesteśFakt czy fejk?Słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
Lekcja 15Prima aprilis!Język nagłówków: rzeczownik, imiesłów i czas teraźniejszy
Lekcja 16Projekt: Sprawdzam!Powtórka: słowotwórstwo, przedrostki i język nagłówków
Moduł 5 Podróże, które coś dają
Kraina Otwartych Okiennic, Czyste Tatry, Europejski Korpus Solidarności, przysłowia, frazeologia, język perswazji
Lekcja 17Otwarte okiennice: gościna na PodlasiuPrzysłowia o gościach i domu
Lekcja 18Zostaw tylko ślady butówZwiązki frazeologiczne o odpowiedzialności
Lekcja 19Rok, który coś zmieniaJęzyk perswazji: pytania retoryczne i zwroty do odbiorcy
Lekcja 20Projekt: podróż, która coś zostawiaPowtórka działu: przysłowia, frazeologizmy i perswazja
Moduł 6 Sport i społeczeństwo
Orliki, medal olimpijski na aukcji, wspinaczka na czas, streszczenie, czasowniki relacjonujące, rozprawka
Moduł 7 Budynki i dziedzictwo
odbudowa Starego Miasta, podziemia Tarnowskich Gór, muzeum Manggha, odbudować i nadbudować, przymiotniki złożone, zbyt…, żeby
Lekcja 25Cegła po cegleCzasowniki z przedrostkami od budować i ich aspekt
Lekcja 26Srebro, woda i tunelePrzymiotniki złożone: pisownia razem i z łącznikiem
Lekcja 27Japońskie muzeum nad WisłąZa, zbyt, wystarczająco, dość, na tyle + żeby
Lekcja 28Projekt: dzień otwarty naszej kamienicyPowtórka: przedrostki, przymiotniki złożone i zbyt…, żeby
Moduł 8 Pokolenia
najczęstsze nazwiska, DJ Wika, niedzielny obiad trzech pokoleń, młodość i młodzież, porównania, wywiad ze starszą osobą
Lekcja 29Kowalski, Nowak, WiśniewskiPolskie nazwiska: typy, formy żeńskie, przypadki i rodzina
Lekcja 30Po osiemdziesiątce przy konsolecieRzeczowniki na -ość, -stwo i -eż oraz zwroty o wieku
Lekcja 31Trzy pokolenia, jeden stółWyrażenia porównawcze: dawniej i dziś
Lekcja 32Projekt: rozmowa pokoleńPowtórka: nazwiska, etapy życia i porównania



