Fakt czy fejk? Przedrostki nie-, bez-, dez-, pseudo- i rzeczowniki na -ość
About this lesson
Lekcja polskiego B2 dla obcokrajowców o słowotwórstwie z przedrostkami i przyrostkiem -ość: niesprawdzony, bezpodstawny, dezinformacja, wiarygodność, na przykładzie pracy fact-checkerów.
- Grammar
- Nie- zaprzecza, bez- znaczy „bez czegoś”, de- / dez- odwraca, anty- znaczy „przeciw”, a pseudo- „udawany”. Wszystkie piszemy razem. Do tego rzeczowniki na -ość: rzetelność, wiarygodność.
- Topic
- Jak pracuje Stowarzyszenie Demagog, pierwsza polska organizacja fact-checkingowa, i jak każdy może sprawdzić post: źródło, data, wyszukiwanie obrazem.
- Activities
- Poradnik o fact-checkerach i komentarze czytelników, rozmowa o cudownej bransoletce i rady trenerki, schemat z pięcioma ćwiczeniami, czat z ciocią i pudełko z pytaniami.
What's inside
Chapter 1Na start: wierzyć czy sprawdzać?
Chapter 2Czytamy: kto sprawdza fakty?
- Przeczytaj artykuł: Fakt czy fejk? Jak pracują fact-checkerzyArticleUnlock
- Przeczytaj i wybierz: prawda czy fałszTrue or falseUnlock
- Przeczytaj jeszcze raz i wybierz odpowiedźQuizUnlock
- Przeczytaj post i komentarze czytelnikówReal-life documentTry it
- Przeczytaj komentarze i wybierz: kto tak uważa?QuizUnlock
Chapter 3Słuchamy: cudowna bransoletka
- Posłuchaj: Krzysztof pokazuje Paulinie cudowny postListeningTry it
- Transcript, for the teacherUnlock
- Posłuchaj i wybierz odpowiedźQuizUnlock
- Posłuchaj trenerki na warsztatach dla nastolatkówListeningUnlock
- Transcript, for the teacherUnlock
- Posłuchaj jeszcze raz i wybierz: prawda czy fałszTrue or falseUnlock
Chapter 4Gramatyka: niesprawdzony, bezpodstawny, pseudoekspert
- Spójrz na schemat: przedrostki i rzeczowniki na -ośćGrammar schemeTry it
- Wybierz poprawne słowo: który przedrostek pasuje?Choose the optionUnlock
- Posortuj: de- czy dez-?Sort into columnsUnlock
- Uzupełnij zdania: zamień przymiotnik na rzeczownik na -ośćFill in the gapsTry it
- Wybierz poprawne zdanie: pisownia i formyQuizUnlock
- Przeciągnij słowa: notatka Pauliny na tablicę w apteceDrag and dropUnlock
Chapter 5Rozmawiamy: ciociu, to fejk!
Chapter 6Praca domowa
Fejki i sprawdzanie faktów: słownictwo
10 words and phrases from the lesson, each with a picture and audio in edio.
+7 more with pictures and audio in the lessonMore words
- cudowny środek
- wyszukiwanie obrazem
- zrzut ekranu
- bezstronny
- weryfikować / zweryfikować
- wprowadzać w błąd
- obalać / obalić mit
Grammar: słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
Po nazwach osób z lekcji 13 przychodzi kolej na przedrostki, które zaprzeczają, odwracają znaczenie albo mówią, że coś jest udawane. Wszystkie piszemy razem ze słowem, nawet gdy w mowie brzmią jak osobny wyraz. Druga część schematu dodaje przyrostek -ość, który z przymiotnika robi nazwę cechy: rzetelny → rzetelność.
Nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
Przedrostek zmienia znaczenie słowa: zaprzecza, odwraca albo mówi, że coś jest udawane. Przyrostek -ość tworzy od przymiotnika nazwę cechy.
Pięć przedrostków i ich znaczenie
Schemat zaczyna od tego, co znane: nie z przymiotnikiem piszemy razem, a przyimek bez łączy się z dopełniaczem. Tabela zestawia nie- (niesprawdzony), bez- (bezpodstawny), de- / dez- (dezinformacja), anty- (antyreklama) i pseudo- (pseudoekspert).
Przedrostki
| przedrostek | znaczenie | przykłady |
|---|---|---|
| nie- | zaprzecza: „nie taki” | nieprawdziwy, niesprawdzony, niewiarygodny, nieaktualny |
| bez- | „bez czegoś” | bezpodstawny (bez podstaw), bezpłatny (bez opłaty), bezsensowny, bezstronny, bezkrytyczny |
| de- / dez- | odwraca albo usuwa | demotywacja, dezinformacja, dezorientacja |
| anty- | „przeciw czemuś” | antywirus, antyreklama, program antywirusowy |
| pseudo- | „udawany, fałszywy” | pseudonauka, pseudoekspert |
De- czy dez-?
Przed spółgłoską stoi de- (demotywacja, dekoncentracja, demaskować), przed samogłoską dez- (dezinformacja, dezorientacja, dezorganizacja). Oba warianty odwracają znaczenie słowa albo coś usuwają.
de- + spółgłoska
- demotywacja
- dekoncentracja
- demaskować (= pokazać, kim ktoś naprawdę jest)
dez- + samogłoska
- dezinformacja
- dezorientacja
- dezorganizacja
Rzeczowniki na -ość
Od przymiotnika odcinamy końcówkę i dodajemy -ość: wiarygodny → wiarygodność, skuteczny → skuteczność. Te rzeczowniki są rodzaju żeńskiego, więc w dopełniaczu mają -ości, a w narzędniku -ością: z dużą ostrożnością.
| przymiotnik: jaki? | rzeczownik: co? (= biernik) | Czego? | Czym? |
|---|---|---|---|
| wiarygodny | wiarygodność | wiarygodności | wiarygodnością |
| rzetelny | rzetelność | rzetelności | rzetelnością |
| prawdziwy | prawdziwość | prawdziwości | prawdziwością |
| aktualny | aktualność | aktualności | aktualnością |
| bezstronny | bezstronność | bezstronności | bezstronnością |
| skuteczny | skuteczność | skuteczności | skutecznością |
Razem czy osobno? Przykłady i błędy
Słowa z przedrostkami piszemy łącznie, ale nie z czasownikiem osobno: Nikt tego nie sprawdził. Przyimek też stoi osobno: bez podstaw, ale bezpodstawny. Schemat poprawia nie wiarygodna, pseudo nauka, niepodstawne i rzetelnoś.
Przykłady z lekcji
- To twierdzenie jest bezpodstawne: autor nie podaje żadnych badań.
- Ten pan w fartuchu to pseudoekspert, a nie lekarz.
- Ten post wprowadza ludzi w błąd: to dezinformacja.
- Lepszej antyreklamy ta bransoletka nie mogła dostać.
- Bez źródeł nie da się ocenić jego wiarygodności.nie da się ocenić + Czego? → wiarygodności
- Nieaktualna informacja też wprowadza w błąd.
Razem czy osobno?
Przedrostki piszemy razem ze słowem: niewiarygodny, bezpodstawny, antywirus, pseudonauka. Imiesłów z nie- też zawsze razem: niesprawdzona wiadomość. Ale nie z czasownikiem piszemy osobno: Nikt tego nie sprawdził. Osobno piszemy też przyimek z rzeczownikiem: ta teza jest bez podstaw = jest bezpodstawna.
Typowe błędy
Ta strona jest nie wiarygodna.
Ta strona jest niewiarygodna.
nie- z przymiotnikiem piszemy razem
Ten film to zwykła pseudo nauka.
Ten film to zwykła pseudonauka.
pseudo- to przedrostek, nie osobne słowo
To niepodstawne twierdzenie.
To bezpodstawne twierdzenie.
bez podstaw → bezpodstawny; słowa „niepodstawny” nie ma
Cenię ten portal za rzetelnoś.
Cenię ten portal za rzetelność.
-ość: na końcu ś i ć
More lessons on this grammar: Słowotwórstwo lessons and exercises · Alfabet polski lessons and exercises
Try the Przedrostki nie-, bez-, dez- exercises
Try them yourself: these are the same exercises your students do in edio.
What's in the lesson
- 14 auto-checked exercises
- 2 games
- 2 teacher-checked tasks
- 1 real-life document
- 1 article
- 1 grammar scheme
- 1 set of word cards
- 2 audio clips
- 1 picture
- 2 transcripts
The main objectives of this lesson are to:
- dobrać przedrostek do znaczenia: bezpodstawne twierdzenie, pseudoekspert, program antywirusowy, dezinformacja
- rozróżnić de- i dez-: demotywacja, dekoncentracja, ale dezorientacja, dezinformacja
- utworzyć i odmienić rzeczownik na -ość: Nie jestem pewna wiarygodności tej strony, Paulina czyta posty o zdrowiu z dużą ostrożnością
- zapisać słowa z przedrostkami łącznie: niewiarygodna strona, niesprawdzona wiadomość, pseudonauka, ale Nikt tego nie sprawdził
- życzliwie wyjaśnić bliskiej osobie, że post nie jest wiarygodny: Ciociu, piękne zdjęcie! Ale zanim je udostępnimy, sprawdźmy, skąd pochodzi.
To lekcja 14 kursu Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo, druga w dziale Media i prawda. Kontynuuje słowotwórstwo z lekcji 13, gdzie uczniowie tworzyli nazwy osób i dziedzin, i przechodzi od przyrostków do przedrostków. Sprawdzanie faktów to temat, w którym takich słów jest pełno: niesprawdzony, bezpodstawny, wiarygodność. Lekcja 15 dodaje język nagłówków, a projekt w lekcji 16 łączy wszystkie trzy tematy.
Na rozgrzewkę uczniowie kręcą kołem z pytaniami o fakty i fejki, poznają dziesięć słów z obrazkami, od dezinformacji po zrzut ekranu, i dobierają je do zdjęć. Czytają poradnik o pracy fact-checkerów, z przykładami zorzy polarnej i lądowań na Księżycu, a potem komentarze czytelników o tym, kto ma walczyć z fejkami. W nagraniu farmaceutka Paulina sprawdza z Krzysztofem post o cudownej bransoletce, krok po kroku. Drugie nagranie to rady trenerki z warsztatów dla nastolatków. Po schemacie jest pięć ćwiczeń, od wyboru przedrostka po notatkę Pauliny dla klientów apteki. Na koniec uczeń odpowiada na czacie cioci, która udostępniła zdjęcie zorzy, a w parze albo z lektorem otwiera pudełko z pytaniami o walkę z fejkami.
Praca domowa ma cztery zadania. Zdania do uzupełnienia słowami z przedrostkami i dopasowanie słów do definicji są sprawdzane automatycznie. Wiadomość na grupę, która wyjaśnia, dlaczego post nie jest wiarygodny, i nagraną wypowiedź o sprawdzaniu informacji ocenia nauczyciel.
- Grammar:
- przedrostki: nie-, bez-, de- / dez-, anty-, pseudo- · de- czy dez-? · rzeczowniki na -ość · pisownia: razem czy osobno?
- Topic:
- media · fejki · sprawdzanie faktów · dezinformacja · zdrowie i nauka
Teaching tips
- Zacznij od znaczenia, nie od pisowni: przy każdym przedrostku zapytaj, co robi ze słowem. Bez- to brak, anty- sprzeciw, pseudo- udawanie. Pisownię łączną łatwiej potem zapamiętać.
- Sortuj de- i dez- na głos: przeczytaj …informacja, …motywacja, …orientacja i niech grupa usłyszy, czy dalej jest samogłoska. Sortowanie w dwóch kolumnach utrwala tę regułę.
- Zatrzymaj nagranie przy każdym kroku: Paulina sprawdza autora, sklep, źródła i zdjęcie. Poproś uczniów, żeby po każdym kroku podali jedno słowo z lekcji, np. pseudoekspert czy bezpodstawne.
- Ćwicz życzliwy ton: czat z ciocią pokazuje, jak poprawić bliską osobę bez wyśmiewania. Przed pracą domową zbierz z grupą zwroty, które łagodzą krytykę, np. nic się nie stało.
Liked it?
Teach the whole lesson in edio
27 exercises in 6 chapters, ready to teach. edio is an online platform for language schools and teachers: ready-made interactive lessons, live classes, homework and student progress in one place.
Start a free trial
7 days, no credit card.
Open the lesson
Find it in the library of 621 ready lessons. Teach it as it is, or copy any chapter into your own lessons.
Teach it live or as homework
Students work in their own accounts, in sync with you during the lesson, and the practice exercises check themselves.
The whole course: Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo
32 lekcje polskiego na poziomie B2, część druga, tylko po polsku, dla uczniów po kursie B2.1. Każda lekcja to osobna sytuacja z prawdziwym tłem: Uniwersytet Jagielloński, majówka, 21 postulatów z 1980 roku, prima aprilis, Czyste Tatry, Orliki, muzeum Manggha i najczęstsze polskie nazwiska. Po kursie uczniowie streszczają tekst, relacjonują cudze słowa, piszą hasło do encyklopedii i rozprawkę, sprawdzają wiarygodność wiadomości i dobierają styl do sytuacji. Ćwiczenia są sprawdzane automatycznie, a znaczenie słów pokazują obrazki i polskie definicje.See the course
Unit 1 Nauka na nowo
Uniwersytet Jagielloński, leśne przedszkole, ogród na dachu BUW-u, formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty i skrótowce
Lesson 1Od 1364 roku: najstarsza polska uczelniaFormy potoczne: podstawówka, akademik, uniwerek
Lesson 2Lekcje pod drzewamiPrzyimki złożone w stylu urzędowym
Lesson 3Ogród na dachu BUW-uSkróty i skrótowce: kropka, wymowa, odmiana
Lesson 4Projekt: nowe miejsce do naukiPowtórka: formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty
Unit 2 Praca i odpoczynek
majówka, praca zdalna, Reszel i miasta Cittaslow, wyspać się i nagadać się, teza i kontrargument, debata oksfordzka
Lesson 5Majówka: sztuka długiego weekenduCzasowniki na-…się i wy-…się: robić coś do woli
Lesson 6Praca z domu czy z biura?Zwroty do dyskusji: trudno zaprzeczyć, nie sposób nie zauważyć
Lesson 7Zwolnij w ReszluOdpieramy twierdzenie: nie…, lecz…; nie tyle…, ile…; zamiast
Lesson 8Projekt: debata oksfordzkaPowtórka: na-…się, zwroty do dyskusji, odpieranie tezy
Unit 3 Momenty przełomowe
21 postulatów z 1980 roku, prawa wyborcze kobiet, przystąpienie do Unii Europejskiej, styl nominalny, hasło do encyklopedii
Lesson 921 postulatów na drewnianych tablicachStyl nominalny: rzeczownik odczasownikowy z dopełniaczem
Lesson 101918: kobiety idą do urnStyl nominalny: co zostaje po rzeczowniku i kto działa
Lesson 111 maja 2004: nowy rozdziałCzasowniki wydarzeń i daty w haśle encyklopedycznym
Lesson 12Projekt: hasło do encyklopediiPowtórka: styl nominalny, czasowniki wydarzeń i daty
Unit 4 Media i prawda
pierwsza polska gazeta, sprawdzanie faktów, żarty na prima aprilis, nazwy zawodów, przedrostki nie- i dez-, nagłówki
Lesson 13Kraków, 1661: pierwsza polska gazetaSłowotwórstwo: nazwy osób, formy żeńskie i dziedziny
Lesson 14 · you're hereFakt czy fejk?Słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
Lesson 15Prima aprilis!Język nagłówków: rzeczownik, imiesłów i czas teraźniejszy
Lesson 16Projekt: Sprawdzam!Powtórka: słowotwórstwo, przedrostki i język nagłówków
Unit 5 Podróże, które coś dają
Kraina Otwartych Okiennic, Czyste Tatry, Europejski Korpus Solidarności, przysłowia, frazeologia, język perswazji
Lesson 17Otwarte okiennice: gościna na PodlasiuPrzysłowia o gościach i domu
Lesson 18Zostaw tylko ślady butówZwiązki frazeologiczne o odpowiedzialności
Lesson 19Rok, który coś zmieniaJęzyk perswazji: pytania retoryczne i zwroty do odbiorcy
Lesson 20Projekt: podróż, która coś zostawiaPowtórka działu: przysłowia, frazeologizmy i perswazja
Unit 6 Sport i społeczeństwo
Orliki, medal olimpijski na aukcji, wspinaczka na czas, streszczenie, czasowniki relacjonujące, rozprawka
Unit 7 Budynki i dziedzictwo
odbudowa Starego Miasta, podziemia Tarnowskich Gór, muzeum Manggha, odbudować i nadbudować, przymiotniki złożone, zbyt…, żeby
Lesson 25Cegła po cegleCzasowniki z przedrostkami od budować i ich aspekt
Lesson 26Srebro, woda i tunelePrzymiotniki złożone: pisownia razem i z łącznikiem
Lesson 27Japońskie muzeum nad WisłąZa, zbyt, wystarczająco, dość, na tyle + żeby
Lesson 28Projekt: dzień otwarty naszej kamienicyPowtórka: przedrostki, przymiotniki złożone i zbyt…, żeby
Unit 8 Pokolenia
najczęstsze nazwiska, DJ Wika, niedzielny obiad trzech pokoleń, młodość i młodzież, porównania, wywiad ze starszą osobą
Lesson 29Kowalski, Nowak, WiśniewskiPolskie nazwiska: typy, formy żeńskie, przypadki i rodzina
Lesson 30Po osiemdziesiątce przy konsolecieRzeczowniki na -ość, -stwo i -eż oraz zwroty o wieku
Lesson 31Trzy pokolenia, jeden stółWyrażenia porównawcze: dawniej i dziś
Lesson 32Projekt: rozmowa pokoleńPowtórka: nazwiska, etapy życia i porównania



