Fakt czy fejk? Przedrostki nie-, bez-, dez-, pseudo- i rzeczowniki na -ość

About this lesson

Lekcja polskiego B2 dla obcokrajowców o słowotwórstwie z przedrostkami i przyrostkiem -ość: niesprawdzony, bezpodstawny, dezinformacja, wiarygodność, na przykładzie pracy fact-checkerów.

Grammar
Nie- zaprzecza, bez- znaczy „bez czegoś”, de- / dez- odwraca, anty- znaczy „przeciw”, a pseudo- „udawany”. Wszystkie piszemy razem. Do tego rzeczowniki na -ość: rzetelność, wiarygodność.
Topic
Jak pracuje Stowarzyszenie Demagog, pierwsza polska organizacja fact-checkingowa, i jak każdy może sprawdzić post: źródło, data, wyszukiwanie obrazem.
Activities
Poradnik o fact-checkerach i komentarze czytelników, rozmowa o cudownej bransoletce i rady trenerki, schemat z pięcioma ćwiczeniami, czat z ciocią i pudełko z pytaniami.

What's inside

  1. Chapter 1Na start: wierzyć czy sprawdzać?

    • PictureUnlock
    • Zakręć kołem i odpowiedz: fakt czy fejk?Spin the wheelUnlock
    • Posłuchaj i zapamiętaj nowe słowaVocabularyTry it
    • Spójrz na zdjęcia i wybierz słowoChoose by pictureUnlock
  2. Chapter 2Czytamy: kto sprawdza fakty?

    • Przeczytaj artykuł: Fakt czy fejk? Jak pracują fact-checkerzyArticleUnlock
    • Przeczytaj i wybierz: prawda czy fałszTrue or falseUnlock
    • Przeczytaj jeszcze raz i wybierz odpowiedźQuizUnlock
    • Przeczytaj post i komentarze czytelnikówReal-life documentTry it
    • Przeczytaj komentarze i wybierz: kto tak uważa?QuizUnlock
  3. Chapter 3Słuchamy: cudowna bransoletka

    • Posłuchaj: Krzysztof pokazuje Paulinie cudowny postListeningTry it
    • Transcript, for the teacherUnlock
    • Posłuchaj i wybierz odpowiedźQuizUnlock
    • Posłuchaj trenerki na warsztatach dla nastolatkówListeningUnlock
    • Transcript, for the teacherUnlock
    • Posłuchaj jeszcze raz i wybierz: prawda czy fałszTrue or falseUnlock
  4. Chapter 4Gramatyka: niesprawdzony, bezpodstawny, pseudoekspert

    • Spójrz na schemat: przedrostki i rzeczowniki na -ośćGrammar schemeTry it
    • Wybierz poprawne słowo: który przedrostek pasuje?Choose the optionUnlock
    • Posortuj: de- czy dez-?Sort into columnsUnlock
    • Uzupełnij zdania: zamień przymiotnik na rzeczownik na -ośćFill in the gapsTry it
    • Wybierz poprawne zdanie: pisownia i formyQuizUnlock
    • Przeciągnij słowa: notatka Pauliny na tablicę w apteceDrag and dropUnlock
  5. Chapter 5Rozmawiamy: ciociu, to fejk!

    • Wybierz poprawne odpowiedzi: ciocia wysyła zdjęcie zorzyChatTry it
    • Otwórz pudełko i odpowiedz: kto walczy z fejkami?Open the boxUnlock
  6. Chapter 6Praca domowa

    • Uzupełnij zdania: powiedz to jednym słowem z przedrostkiemFill in the gapsUnlock
    • Dopasuj słowa do definicjiMatchUnlock
    • Napisz wiadomość na grupę: ten post nie jest wiarygodnyWriting, checked by the teacherUnlock
    • Nagraj odpowiedź: jak sprawdzasz informacje?Speaking, checked by the teacherUnlock

Fejki i sprawdzanie faktów: słownictwo

10 words and phrases from the lesson, each with a picture and audio in edio.

+7 more with pictures and audio in the lessonMore words

  • cudowny środek
  • wyszukiwanie obrazem
  • zrzut ekranu
  • bezstronny
  • weryfikować / zweryfikować
  • wprowadzać w błąd
  • obalać / obalić mit

Grammar: słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość

Po nazwach osób z lekcji 13 przychodzi kolej na przedrostki, które zaprzeczają, odwracają znaczenie albo mówią, że coś jest udawane. Wszystkie piszemy razem ze słowem, nawet gdy w mowie brzmią jak osobny wyraz. Druga część schematu dodaje przyrostek -ość, który z przymiotnika robi nazwę cechy: rzetelny → rzetelność.

Nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość

Przedrostek zmienia znaczenie słowa: zaprzecza, odwraca albo mówi, że coś jest udawane. Przyrostek -ość tworzy od przymiotnika nazwę cechy.

Pięć przedrostków i ich znaczenie

Schemat zaczyna od tego, co znane: nie z przymiotnikiem piszemy razem, a przyimek bez łączy się z dopełniaczem. Tabela zestawia nie- (niesprawdzony), bez- (bezpodstawny), de- / dez- (dezinformacja), anty- (antyreklama) i pseudo- (pseudoekspert).

Przedrostki

przedrostekznaczenieprzykłady
nie-zaprzecza: „nie taki”nieprawdziwy, niesprawdzony, niewiarygodny, nieaktualny
bez-„bez czegoś”bezpodstawny (bez podstaw), bezpłatny (bez opłaty), bezsensowny, bezstronny, bezkrytyczny
de- / dez-odwraca albo usuwademotywacja, dezinformacja, dezorientacja
anty-„przeciw czemuś”antywirus, antyreklama, program antywirusowy
pseudo-„udawany, fałszywy”pseudonauka, pseudoekspert

De- czy dez-?

Przed spółgłoską stoi de- (demotywacja, dekoncentracja, demaskować), przed samogłoską dez- (dezinformacja, dezorientacja, dezorganizacja). Oba warianty odwracają znaczenie słowa albo coś usuwają.

de- + spółgłoska

  • demotywacja
  • dekoncentracja
  • demaskować (= pokazać, kim ktoś naprawdę jest)

dez- + samogłoska

  • dezinformacja
  • dezorientacja
  • dezorganizacja

Rzeczowniki na -ość

Od przymiotnika odcinamy końcówkę i dodajemy -ość: wiarygodny → wiarygodność, skuteczny → skuteczność. Te rzeczowniki są rodzaju żeńskiego, więc w dopełniaczu mają -ości, a w narzędniku -ością: z dużą ostrożnością.

przymiotnik: jaki?rzeczownik: co? (= biernik)Czego?Czym?
wiarygodnywiarygodnośćwiarygodnościwiarygodnością
rzetelnyrzetelnośćrzetelnościrzetelnością
prawdziwyprawdziwośćprawdziwościprawdziwością
aktualnyaktualnośćaktualnościaktualnością
bezstronnybezstronnośćbezstronnościbezstronnością
skutecznyskutecznośćskutecznościskutecznością

Razem czy osobno? Przykłady i błędy

Słowa z przedrostkami piszemy łącznie, ale nie z czasownikiem osobno: Nikt tego nie sprawdził. Przyimek też stoi osobno: bez podstaw, ale bezpodstawny. Schemat poprawia nie wiarygodna, pseudo nauka, niepodstawne i rzetelnoś.

Przykłady z lekcji

  • To twierdzenie jest bezpodstawne: autor nie podaje żadnych badań.
  • Ten pan w fartuchu to pseudoekspert, a nie lekarz.
  • Ten post wprowadza ludzi w błąd: to dezinformacja.
  • Lepszej antyreklamy ta bransoletka nie mogła dostać.
  • Bez źródeł nie da się ocenić jego wiarygodności.nie da się ocenić + Czego? → wiarygodności
  • Nieaktualna informacja też wprowadza w błąd.

Razem czy osobno?

Przedrostki piszemy razem ze słowem: niewiarygodny, bezpodstawny, antywirus, pseudonauka. Imiesłów z nie- też zawsze razem: niesprawdzona wiadomość. Ale nie z czasownikiem piszemy osobno: Nikt tego nie sprawdził. Osobno piszemy też przyimek z rzeczownikiem: ta teza jest bez podstaw = jest bezpodstawna.

Typowe błędy

  • Ta strona jest nie wiarygodna.

    Ta strona jest niewiarygodna.

    nie- z przymiotnikiem piszemy razem

  • Ten film to zwykła pseudo nauka.

    Ten film to zwykła pseudonauka.

    pseudo- to przedrostek, nie osobne słowo

  • To niepodstawne twierdzenie.

    To bezpodstawne twierdzenie.

    bez podstaw → bezpodstawny; słowa „niepodstawny” nie ma

  • Cenię ten portal za rzetelnoś.

    Cenię ten portal za rzetelność.

    -ość: na końcu ś i ć

More lessons on this grammar: Słowotwórstwo lessons and exercises · Alfabet polski lessons and exercises

Try the Przedrostki nie-, bez-, dez- exercises

Try them yourself: these are the same exercises your students do in edio.

What's in the lesson

  • 14 auto-checked exercises
  • 2 games
  • 2 teacher-checked tasks
  • 1 real-life document
  • 1 article
  • 1 grammar scheme
  • 1 set of word cards
  • 2 audio clips
  • 1 picture
  • 2 transcripts

The main objectives of this lesson are to:

  • dobrać przedrostek do znaczenia: bezpodstawne twierdzenie, pseudoekspert, program antywirusowy, dezinformacja
  • rozróżnić de- i dez-: demotywacja, dekoncentracja, ale dezorientacja, dezinformacja
  • utworzyć i odmienić rzeczownik na -ość: Nie jestem pewna wiarygodności tej strony, Paulina czyta posty o zdrowiu z dużą ostrożnością
  • zapisać słowa z przedrostkami łącznie: niewiarygodna strona, niesprawdzona wiadomość, pseudonauka, ale Nikt tego nie sprawdził
  • życzliwie wyjaśnić bliskiej osobie, że post nie jest wiarygodny: Ciociu, piękne zdjęcie! Ale zanim je udostępnimy, sprawdźmy, skąd pochodzi.

To lekcja 14 kursu Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo, druga w dziale Media i prawda. Kontynuuje słowotwórstwo z lekcji 13, gdzie uczniowie tworzyli nazwy osób i dziedzin, i przechodzi od przyrostków do przedrostków. Sprawdzanie faktów to temat, w którym takich słów jest pełno: niesprawdzony, bezpodstawny, wiarygodność. Lekcja 15 dodaje język nagłówków, a projekt w lekcji 16 łączy wszystkie trzy tematy.

Na rozgrzewkę uczniowie kręcą kołem z pytaniami o fakty i fejki, poznają dziesięć słów z obrazkami, od dezinformacji po zrzut ekranu, i dobierają je do zdjęć. Czytają poradnik o pracy fact-checkerów, z przykładami zorzy polarnej i lądowań na Księżycu, a potem komentarze czytelników o tym, kto ma walczyć z fejkami. W nagraniu farmaceutka Paulina sprawdza z Krzysztofem post o cudownej bransoletce, krok po kroku. Drugie nagranie to rady trenerki z warsztatów dla nastolatków. Po schemacie jest pięć ćwiczeń, od wyboru przedrostka po notatkę Pauliny dla klientów apteki. Na koniec uczeń odpowiada na czacie cioci, która udostępniła zdjęcie zorzy, a w parze albo z lektorem otwiera pudełko z pytaniami o walkę z fejkami.

Praca domowa ma cztery zadania. Zdania do uzupełnienia słowami z przedrostkami i dopasowanie słów do definicji są sprawdzane automatycznie. Wiadomość na grupę, która wyjaśnia, dlaczego post nie jest wiarygodny, i nagraną wypowiedź o sprawdzaniu informacji ocenia nauczyciel.

Grammar:
przedrostki: nie-, bez-, de- / dez-, anty-, pseudo- · de- czy dez-? · rzeczowniki na -ość · pisownia: razem czy osobno?
Topic:
media · fejki · sprawdzanie faktów · dezinformacja · zdrowie i nauka

Teaching tips

  • Zacznij od znaczenia, nie od pisowni: przy każdym przedrostku zapytaj, co robi ze słowem. Bez- to brak, anty- sprzeciw, pseudo- udawanie. Pisownię łączną łatwiej potem zapamiętać.
  • Sortuj de- i dez- na głos: przeczytaj …informacja, …motywacja, …orientacja i niech grupa usłyszy, czy dalej jest samogłoska. Sortowanie w dwóch kolumnach utrwala tę regułę.
  • Zatrzymaj nagranie przy każdym kroku: Paulina sprawdza autora, sklep, źródła i zdjęcie. Poproś uczniów, żeby po każdym kroku podali jedno słowo z lekcji, np. pseudoekspert czy bezpodstawne.
  • Ćwicz życzliwy ton: czat z ciocią pokazuje, jak poprawić bliską osobę bez wyśmiewania. Przed pracą domową zbierz z grupą zwroty, które łagodzą krytykę, np. nic się nie stało.

Liked it?

Teach the whole lesson in edio

27 exercises in 6 chapters, ready to teach. edio is an online platform for language schools and teachers: ready-made interactive lessons, live classes, homework and student progress in one place.

  1. Start a free trial

    7 days, no credit card.

  2. Open the lesson

    Find it in the library of 621 ready lessons. Teach it as it is, or copy any chapter into your own lessons.

  3. Teach it live or as homework

    Students work in their own accounts, in sync with you during the lesson, and the practice exercises check themselves.

The whole course: Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo

32 lekcje polskiego na poziomie B2, część druga, tylko po polsku, dla uczniów po kursie B2.1. Każda lekcja to osobna sytuacja z prawdziwym tłem: Uniwersytet Jagielloński, majówka, 21 postulatów z 1980 roku, prima aprilis, Czyste Tatry, Orliki, muzeum Manggha i najczęstsze polskie nazwiska. Po kursie uczniowie streszczają tekst, relacjonują cudze słowa, piszą hasło do encyklopedii i rozprawkę, sprawdzają wiarygodność wiadomości i dobierają styl do sytuacji. Ćwiczenia są sprawdzane automatycznie, a znaczenie słów pokazują obrazki i polskie definicje.See the course

  1. Unit 1 Nauka na nowo

    Uniwersytet Jagielloński, leśne przedszkole, ogród na dachu BUW-u, formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty i skrótowce

    1. Lesson 1Od 1364 roku: najstarsza polska uczelniaFormy potoczne: podstawówka, akademik, uniwerek
    2. Lesson 2Lekcje pod drzewamiPrzyimki złożone w stylu urzędowym
    3. Lesson 3Ogród na dachu BUW-uSkróty i skrótowce: kropka, wymowa, odmiana
    4. Lesson 4Projekt: nowe miejsce do naukiPowtórka: formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty
  2. Unit 2 Praca i odpoczynek

    majówka, praca zdalna, Reszel i miasta Cittaslow, wyspać się i nagadać się, teza i kontrargument, debata oksfordzka

    1. Lesson 5Majówka: sztuka długiego weekenduCzasowniki na-…się i wy-…się: robić coś do woli
    2. Lesson 6Praca z domu czy z biura?Zwroty do dyskusji: trudno zaprzeczyć, nie sposób nie zauważyć
    3. Lesson 7Zwolnij w ReszluOdpieramy twierdzenie: nie…, lecz…; nie tyle…, ile…; zamiast
    4. Lesson 8Projekt: debata oksfordzkaPowtórka: na-…się, zwroty do dyskusji, odpieranie tezy
  3. Unit 3 Momenty przełomowe

    21 postulatów z 1980 roku, prawa wyborcze kobiet, przystąpienie do Unii Europejskiej, styl nominalny, hasło do encyklopedii

    1. Lesson 921 postulatów na drewnianych tablicachStyl nominalny: rzeczownik odczasownikowy z dopełniaczem
    2. Lesson 101918: kobiety idą do urnStyl nominalny: co zostaje po rzeczowniku i kto działa
    3. Lesson 111 maja 2004: nowy rozdziałCzasowniki wydarzeń i daty w haśle encyklopedycznym
    4. Lesson 12Projekt: hasło do encyklopediiPowtórka: styl nominalny, czasowniki wydarzeń i daty
  4. Unit 4 Media i prawda

    pierwsza polska gazeta, sprawdzanie faktów, żarty na prima aprilis, nazwy zawodów, przedrostki nie- i dez-, nagłówki

    1. Lesson 13Kraków, 1661: pierwsza polska gazetaSłowotwórstwo: nazwy osób, formy żeńskie i dziedziny
    2. Lesson 14 · you're hereFakt czy fejk?Słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
    3. Lesson 15Prima aprilis!Język nagłówków: rzeczownik, imiesłów i czas teraźniejszy
    4. Lesson 16Projekt: Sprawdzam!Powtórka: słowotwórstwo, przedrostki i język nagłówków
  5. Unit 5 Podróże, które coś dają

    Kraina Otwartych Okiennic, Czyste Tatry, Europejski Korpus Solidarności, przysłowia, frazeologia, język perswazji

    1. Lesson 17Otwarte okiennice: gościna na PodlasiuPrzysłowia o gościach i domu
    2. Lesson 18Zostaw tylko ślady butówZwiązki frazeologiczne o odpowiedzialności
    3. Lesson 19Rok, który coś zmieniaJęzyk perswazji: pytania retoryczne i zwroty do odbiorcy
    4. Lesson 20Projekt: podróż, która coś zostawiaPowtórka działu: przysłowia, frazeologizmy i perswazja
  6. Unit 6 Sport i społeczeństwo

    Orliki, medal olimpijski na aukcji, wspinaczka na czas, streszczenie, czasowniki relacjonujące, rozprawka

    1. Lesson 21Orlik w każdej gminieStreszczenie: zwroty, przypadki i skracanie
    2. Lesson 22Złoto na aukcjiCzasowniki relacjonujące i ich przypadki
    3. Lesson 2315 metrów w 6 sekundRozprawka: części i czasowniki argumentacji
    4. Lesson 24Projekt: rozprawka na konkursPowtórka działu: streszczenie, relacja i rozprawka
  7. Unit 7 Budynki i dziedzictwo

    odbudowa Starego Miasta, podziemia Tarnowskich Gór, muzeum Manggha, odbudować i nadbudować, przymiotniki złożone, zbyt…, żeby

    1. Lesson 25Cegła po cegleCzasowniki z przedrostkami od budować i ich aspekt
    2. Lesson 26Srebro, woda i tunelePrzymiotniki złożone: pisownia razem i z łącznikiem
    3. Lesson 27Japońskie muzeum nad WisłąZa, zbyt, wystarczająco, dość, na tyle + żeby
    4. Lesson 28Projekt: dzień otwarty naszej kamienicyPowtórka: przedrostki, przymiotniki złożone i zbyt…, żeby
  8. Unit 8 Pokolenia

    najczęstsze nazwiska, DJ Wika, niedzielny obiad trzech pokoleń, młodość i młodzież, porównania, wywiad ze starszą osobą

    1. Lesson 29Kowalski, Nowak, WiśniewskiPolskie nazwiska: typy, formy żeńskie, przypadki i rodzina
    2. Lesson 30Po osiemdziesiątce przy konsolecieRzeczowniki na -ość, -stwo i -eż oraz zwroty o wieku
    3. Lesson 31Trzy pokolenia, jeden stółWyrażenia porównawcze: dawniej i dziś
    4. Lesson 32Projekt: rozmowa pokoleńPowtórka: nazwiska, etapy życia i porównania

Questions about this lesson

Jakie znaczenie mają przedrostki nie-, bez-, anty- i pseudo- w słowotwórstwie?
Nie- zaprzecza, bez- oznacza brak, anty- sprzeciw, a pseudo- fałsz. Niewiarygodny to taki, któremu nie można wierzyć, bezpodstawny to pozbawiony podstaw, antywirus działa przeciw wirusom, a pseudoekspert tylko udaje eksperta. W lekcji Fakt czy fejk? na edio.ai uczniowie używają tych słów do oceny postów z sieci.
Kiedy piszemy de-, a kiedy dez-?
Dez- stoi przed samogłoską, de- przed spółgłoską. Dlatego dezinformacja, dezorientacja, dezorganizacja, ale demotywacja, dekoncentracja, demontaż. Oba warianty odwracają znaczenie albo coś usuwają. Formy deinformacja i dezmotywacja są błędne.
Jak w słowotwórstwie powstają rzeczowniki na -ość?
Od przymiotnika: zamiast końcówki -y albo -i dodajemy -ość. Wiarygodny → wiarygodność, rzetelny → rzetelność, wysoki → wysokość, odpowiedzialny → odpowiedzialność. Takie rzeczowniki nazywają cechę i są rodzaju żeńskiego. Odmieniają się jak kość: dopełniacz wiarygodności, narzędnik wiarygodnością. Na końcu zawsze piszemy ść.
Jak się pisze „nie” z przymiotnikami i imiesłowami?
Z przymiotnikami i imiesłowami przymiotnikowymi piszemy nie razem. Stąd niewiarygodna strona i niesprawdzona wiadomość. Osobno piszemy nie z czasownikami (Nikt tego nie sprawdził) i z imiesłowami przysłówkowymi (nie wiedząc, nie sprawdziwszy). Osobno stoi też przyimek z rzeczownikiem: bez podstaw, choć przymiotnik to bezpodstawny.
Mówi się „bezpodstawny” czy „niepodstawny”?
Poprawnie: bezpodstawny, bo słowo pochodzi od bez podstaw. Słowa niepodstawny w polszczyźnie nie ma. Podobnie powstały bezpłatny (bez opłaty) i bezsensowny (bez sensu). Przedrostek nie- dodajemy do istniejącego przymiotnika: prawdziwy → nieprawdziwy, wiarygodny → niewiarygodny.
Pisze się „pseudonauka” czy „pseudo nauka”?
Razem: pseudonauka, pseudoekspert. Pseudo- to przedrostek, a nie osobne słowo, więc formy pseudo nauka i pseudo-nauka są błędne. Tak samo łącznie piszemy antywirus, antyreklama i program antywirusowy. W lekcji Fakt czy fejk? pisownię i formy sprawdza osobny quiz z ośmioma pytaniami.
Jak się pisze: fejk czy fake?
Słownik ortograficzny PWN notuje potoczne fejk. Odmienia się jak polski rzeczownik: fejka albo fejku, fejkiem, fejków. Wyrażenie fake news zachowuje angielską pisownię, ale dostaje polskie końcówki: fake newsa, o fake newsie, fake newsy. W tekście oficjalnym lepiej brzmi fałszywa informacja.
Czym różni się dezinformacja od fałszywej informacji?
Dezinformacja to celowe wprowadzanie kogoś w błąd. Może do niej służyć wiadomość fałszywa, ale też niepełna albo wyrwana z kontekstu, np. stare zdjęcie pokazane jako nowe. Fałszywa informacja to sama treść, która nie zgadza się z faktami, nawet gdy ktoś podał ją przez pomyłkę. Dlatego fact-checkerzy oceniają treść jako fałsz i nie rozstrzygają, czy autor skłamał celowo.
Jak uczyć słowotwórstwa na przykładzie fake newsów?
Daj uczniom podejrzany post i listę słów do jego oceny. Słowa takie jak niesprawdzony, bezpodstawny, pseudoekspert i wiarygodność mają wtedy prawdziwe zadanie. Dobrze działa wymyślony, niegroźny post, np. o cudownej bransoletce, sprawdzany krok po kroku: autor, źródła, zdjęcie. Temat warto trzymać przy nauce i zdrowym rozsądku, bez polityki.
Jak ćwiczyć rozpoznawanie fejków na zajęciach indywidualnych?
Uczeń przynosi post z telefonu i ocenia go na głos. Lektor pyta o autora, datę i źródło, a uczeń odpowiada słowami z lekcji: To twierdzenie jest bezpodstawne. Czat z ciocią uczeń przechodzi samodzielnie, a pudełko z pytaniami o walkę z fejkami w edio działa też w parze lektor–uczeń.
Czy są interaktywne ćwiczenia z przedrostków i rzeczowników na -ość?
Tak, najlepiej te, w których słowo trzeba utworzyć samodzielnie. Na tej stronie można bez konta wypróbować cztery części lekcji: post z komentarzami czytelników o walce z fejkami, rozmowę o cudownej bransoletce, zamianę przymiotników na rzeczowniki na -ość oraz czat z ciocią, która wysyła zdjęcie zorzy. Poradnik, rady trenerki i pozostałe ćwiczenia są w pełnej lekcji.

Teach this lesson with your students

No credit card required