Sign up for freeSign up

Kraków, 1661: pierwsza polska gazeta – słowotwórstwo: dziennikarz, dziennikarka, dziennikarstwo

Lekcja polskiego B2 dla obcokrajowców o słowotwórstwie: nazwach osób, ich formach żeńskich i dziedzinach, od dziennikarza po dziennikarstwo, na tle pierwszej polskiej gazety z 1661 roku.

Grammar
Przyrostki osób -arz, -ista / -ysta, -ca, -nik, formy żeńskie (dziennikarka, wydawczyni, czytelniczka) i dziedziny na -stwo, -ctwo (drukarstwo, czytelnictwo). Drukarka to maszyna.
Topic
3 stycznia 1661 roku w Krakowie ukazał się „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, pierwsza polska gazeta, którą drukował tam Jan Aleksander Gorczyn.
Activities
Artykuł i spór czytelników, rozmowa Julii z wykładowcą i opowieść kustosza o starej prasie, schemat z czterema ćwiczeniami, czat i pudełko z pytaniami o media.

What's inside

  1. Chapter 1Na start: media i my

    • PictureUnlock
    • Zakręć kołem i odpowiedz: skąd wiesz, co słychać?Spin the wheelUnlock
    • Posłuchaj i zapamiętaj nowe słowaVocabularyTry it
    • Spójrz na zdjęcia i wybierz słowoChoose by pictureUnlock

  2. Chapter 2Czytamy: Merkuriusz z Małego Rynku

    • Przeczytaj artykuł: Merkuriusz z Małego RynkuArticleUnlock
    • Przeczytaj i wybierz: prawda czy fałszTrue or falseUnlock
    • Przeczytaj jeszcze raz i wybierz odpowiedźQuizUnlock
    • Przeczytaj post i komentarze czytelnikówReal-life documentTry it
    • Przeczytaj komentarze i wybierz: kto tak uważa?QuizUnlock

  3. Chapter 3Słuchamy: stara gazeta, nowe zawody

    • Posłuchaj: Julia i jej wykładowca Adam przy pierwszej polskiej gazecieListeningTry it
    • Transcript, for the teacherUnlock
    • Posłuchaj i wybierz odpowiedźQuizUnlock
    • Posłuchaj Herberta, kustosza w małym muzeumListeningUnlock
    • Transcript, for the teacherUnlock
    • Posłuchaj jeszcze raz i wybierz: prawda czy fałszTrue or falseUnlock

  4. Chapter 4Gramatyka: dziennikarz, dziennikarka, dziennikarstwo

    • Spójrz na schemat: kto to robi i jak nazywa się dziedzina?Grammar schemeTry it
    • Wypełnij tabelę: on, ona i dziedzinaFill in the tableTry it
    • Wybierz poprawne słowo: osoba czy dziedzina?Choose the optionUnlock
    • Uzupełnij zdania: powiedz to jednym słowemFill in the gapsUnlock
    • Przeciągnij słowa: tekst Julii do studenckiej gazetyDrag and dropUnlock

  5. Chapter 5Rozmawiamy: kim będziesz?

    • Wybierz poprawne odpowiedzi: odpowiadasz jako JuliaChatTry it
    • Otwórz pudełko i odpowiedz: media wczoraj i dziśOpen the boxUnlock

  6. Chapter 6Praca domowa

    • Wybierz poprawne zdanieQuizUnlock
    • Dopasuj słowa do definicjiMatchUnlock
    • Napisz profil zawodu do studenckiej gazetyWriting, checked by the teacherUnlock
    • Nagraj odpowiedź: pierwsza polska gazeta w dwie minutySpeaking, checked by the teacherUnlock

26 exercises in 6 chapters. Start a 7-day free trial to open all of them, copy any part into your own lessons, and teach the lesson live.

Prasa i zawody w mediach: słownictwo

10 words and phrases from the lesson, each with a picture and audio in edio.

+7 more with pictures and audio in the lessonMore words

  • nakład
  • korespondent
  • fotoreporter
  • przywilej
  • relacjonować
  • prenumerować
  • ukazywać się / ukazać się

Grammar: słowotwórstwo: nazwy osób, formy żeńskie i dziedziny

Nazwy wielu zawodów uczniowie znają od poziomu A1. Teraz widzą, jak się je tworzy: od słowa podstawowego przez nazwę osoby i jej formę żeńską aż do nazwy dziedziny, np. dziennik → dziennikarz → dziennikarka → dziennikarstwo. Każdy przyrostek ma swoją parę: on i ona, a przy dziedzinie trzeba uważać na przyrostek.

Kto to robi? Osoba (on, ona) i dziedzina

Od słowa podstawowego tworzymy nazwę osoby, potem formę żeńską i nazwę dziedziny: dziennik → dziennikarz → dziennikarka → dziennikarstwo.

Cztery przyrostki osób: -arz, -ista, -ca, -nik

Przyrostek -arz tworzy dziennikarza, pisarza i księgarza, -ista / -ysta felietonistę i reportażystę, -ca wydawcę i twórcę, a -nik czytelnika i ratownika. Formy żeńskie kończą się na -arka, -istka, -czyni i -niczka.

Osoba: on i ona

przyrostek (on → ona)słowo podstawoweonona
-arz → -arkadziennikdziennikarzdziennikarka
-arz → -arkapisaćpisarzpisarka
-arz → -arkaksięgaksięgarzksięgarka
-ista → -istkafelietonfelietonistafelietonistka
-ysta → -ystkagitaragitarzystagitarzystka
-ysta → -ystkareportażreportażystareportażystka
-ca → -czyniwydawaćwydawcawydawczyni
-ca → -czynitworzyćtwórcatwórczyni
-nik → -niczkaczytaćczytelnikczytelniczka
-nik → -niczkaogródogrodnikogrodniczka
-nik → -niczkaratowaćratownikratowniczka

Dziedzina: -arstwo, -nictwo i wyjątki

Od osoby na -arz tworzymy dziedzinę na -arstwo (drukarstwo), od osoby na -nik na -nictwo (czytelnictwo). Wydawnictwo to także firma, twórczość ma inny przyrostek, a publicystyka to gatunek tekstów, nie osoba.

osobadziedzinajak?
dziennikarz, pisarzdziennikarstwo, pisarstwo-arz → -arstwo
drukarz, księgarzdrukarstwo, księgarstwo-arz → -arstwo
czytelnik, ogrodnikczytelnictwo, ogrodnictwo-nik → -nictwo
ratownikratownictwo-nik → -nictwo
wydawcawydawnictwodziedzina, a także firma, która wydaje książki
twórcatwórczośćinna końcówka: zapamiętaj
publicysta, publicystkapublicystykato gatunek tekstów, nie osoba!

Drukarz czy drukarka? -ista czy -ysta?

Drukarka to dziś najczęściej maszyna w biurze, więc o kobiecie mówimy opisowo: pracuje w drukarni. Druga wskazówka wyjaśnia pisownię: -ysta po c, cz, sz, rz i ż (publicysta, gitarzysta), w innych słowach -ista.

Drukarz czy drukarka?

Drukarka to dziś najczęściej maszyna, która drukuje w biurze albo w domu. O kobiecie, która drukuje gazety albo książki, mówimy raczej opisowo: pracuje w drukarni.

Pisownia: -ista czy -ysta?

Piszemy -ysta, gdy przed przyrostkiem jest c, cz, sz, rz albo ż: publicysta, gitarzysta, reportażysta. W innych słowach piszemy -ista: felietonista, pianista, programista.

Przykłady z lekcji i typowe błędy

Przykłady pochodzą z artykułu i rozmowy, np. Julia studiuje dziennikarstwo i chce zostać dziennikarką. Schemat poprawia dziennikarzkę, wydawczycę, czytelniczstwo i osobę nazwaną publicystyką.

Przykłady z lekcji

  • Gorczyn był krakowskim drukarzem i księgarzem.
  • Julia studiuje dziennikarstwo i chce zostać dziennikarką.
  • Mój blog ma więcej czytelniczek i czytelników!
  • W telewizji wydawca planuje program informacyjny.
  • Koleżanka chce pracować w wydawnictwie, bo kocha książki.wydawnictwo: tu firma, która wydaje książki
  • Herbert opowiada o historii drukarstwa.

Typowe błędy

  • Moja siostra jest dziennikarzką.

    Moja siostra jest dziennikarką.

    -arz → -arka, bez z

  • Moja ciocia jest wydawczycą.

    Moja ciocia jest wydawczynią.

    -ca → -czyni

  • Ta dziennikarka jest znaną publicystyką.

    Ta dziennikarka jest znaną publicystką.

    publicystyka to gatunek tekstów, a publicystka to osoba

  • W naszym mieście rośnie czytelniczstwo.

    W naszym mieście rośnie czytelnictwo.

    -nik → -nictwo

More lessons on this grammar: Słowotwórstwo lessons and exercises

Try the Słowotwórstwo exercises

Try them yourself: these are the same exercises your students do in edio.

More exercises

What's in the lesson

  • 13 auto-checked exercises
  • 2 games
  • 2 teacher-checked tasks
  • 1 real-life document
  • 1 article
  • 1 grammar scheme
  • 1 set of word cards
  • 2 audio clips
  • 1 picture
  • 2 transcripts

The main objectives of this lesson are to:

  • utworzyć nazwę osoby od słowa podstawowego: dziennik → dziennikarz, felieton → felietonista, wydawać → wydawca, czytać → czytelnik
  • podać formę żeńską: dziennikarka, publicystka, wydawczyni, twórczyni, czytelniczka
  • nazwać dziedzinę albo zajęcie i odróżnić osobę od gatunku: drukarstwo, czytelnictwo, wydawnictwo, ale publicystka i publicystyka
  • opowiedzieć, kto tworzył pierwszą polską gazetę: Gorczyn był krakowskim drukarzem i księgarzem
  • powiedzieć, kim chce się zostać w mediach: Wtedy zostałabym fotoreporterką, może kiedyś zostanę wydawczynią

To lekcja 13 kursu Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo i początek działu Media i prawda, po projekcie z hasłem do encyklopedii w lekcji 12. Nazwy zawodów uczniowie znają od pierwszych kursów, a tu po raz pierwszy rozkładają je na części. Historia pierwszej polskiej gazety daje naturalny zestaw takich słów: redaktor, drukarz, księgarz, czytelnicy. Lekcja 14 dodaje przedrostki nie-, bez-, dez- i rzeczowniki na -ość.

Na rozgrzewkę uczniowie kręcą kołem z pytaniami o to, skąd wiedzą, co słychać, poznają dziesięć słów z obrazkami, od drukarza po prenumerować, i dobierają je do zdjęć. Czytają artykuł o Merkuriuszu z Małego Rynku i komentarze czytelników: prawdziwa gazeta czy ulotka dworu? W nagraniu Julia, która studiuje dziennikarstwo, ogląda z wykładowcą wierną kopię pierwszego numeru i rozmawia o zawodach w mediach. Drugie nagranie to opowieść kustosza o starej prasie drukarskiej. Po schemacie są cztery ćwiczenia, od tabeli on, ona i dziedzina po tekst do studenckiej gazety. Na koniec uczeń odpowiada na czacie jako Julia, a w parze albo z lektorem otwiera pudełko z pytaniami o media wczoraj i dziś.

Praca domowa ma cztery zadania. Wybór poprawnej formy w ośmiu zdaniach, od dziennikarki po gitarzystę, i dopasowanie słów do definicji są sprawdzane automatycznie. Profil wybranego zawodu w mediach do rubryki studenckiej gazety i nagraną audycję o pierwszej polskiej gazecie ocenia nauczyciel.

Grammar:
kto to robi? -arz, -ista / -ysta, -ca, -nik · formy żeńskie: -arka, -istka, -czyni, -niczka · dziedzina: -arstwo, -nictwo · drukarz czy drukarka?
Topic:
media · prasa · historia · Kraków · zawody w mediach

Teaching tips

  • Buduj łańcuchy słów na tablicy: dziennik → dziennikarz → dziennikarka → dziennikarstwo. Potem podaj samo słowo podstawowe, np. czytać, a grupa dopisuje kolejne ogniwa.
  • Wyjaśnij drukarkę od razu: zapytaj, co stoi w biurze, a kto pracuje w drukarni. Ten kontrast zostaje w pamięci dłużej niż reguła, a kustosz w nagraniu też o nim przypomina.
  • Zbierz pary on i ona z rozmowy: przy drugim słuchaniu uczniowie notują każdą nazwę osoby, którą słyszą, i dopisują jej drugą formę. Porównaj z grupą wyniki przed tabelą do wypełnienia.
  • Zapytaj o media w kraju ucznia: pytania z pudełka o czytelnictwo czy prenumeratę dają okazję, by użyć nazw dziedzin w zdaniu, a nie tylko w tabeli.

Liked it?

Teach the whole lesson in edio

26 exercises in 6 chapters, ready to teach. edio is an online platform for language schools and teachers: ready-made interactive lessons, live classes, homework and student progress in one place.

  1. Start a free trial

    7 days, no credit card.

  2. Open the lesson

    Find it in the library of 621 ready lessons. Teach it as it is, or copy any chapter into your own lessons.

  3. Teach it live or as homework

    Students work in their own accounts, in sync with you during the lesson, and the practice exercises check themselves.

Teach it free for 7 days

The whole course: Polski B2.2 · Kultura i społeczeństwo

32 lekcje polskiego na poziomie B2, część druga, tylko po polsku, dla uczniów po kursie B2.1. Każda lekcja to osobna sytuacja z prawdziwym tłem: Uniwersytet Jagielloński, majówka, 21 postulatów z 1980 roku, prima aprilis, Czyste Tatry, Orliki, muzeum Manggha i najczęstsze polskie nazwiska. Po kursie uczniowie streszczają tekst, relacjonują cudze słowa, piszą hasło do encyklopedii i rozprawkę, sprawdzają wiarygodność wiadomości i dobierają styl do sytuacji. Ćwiczenia są sprawdzane automatycznie, a znaczenie słów pokazują obrazki i polskie definicje.See the course

  1. Unit 1 Nauka na nowo

    Uniwersytet Jagielloński, leśne przedszkole, ogród na dachu BUW-u, formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty i skrótowce

    1. Lesson 1Od 1364 roku: najstarsza polska uczelniaFormy potoczne: podstawówka, akademik, uniwerek
    2. Lesson 2Lekcje pod drzewamiPrzyimki złożone w stylu urzędowym
    3. Lesson 3Ogród na dachu BUW-uSkróty i skrótowce: kropka, wymowa, odmiana
    4. Lesson 4Projekt: nowe miejsce do naukiPowtórka: formy potoczne, przyimki urzędowe, skróty

  2. Unit 2 Praca i odpoczynek

    majówka, praca zdalna, Reszel i miasta Cittaslow, wyspać się i nagadać się, teza i kontrargument, debata oksfordzka

    1. Lesson 5Majówka: sztuka długiego weekenduCzasowniki na-…się i wy-…się: robić coś do woli
    2. Lesson 6Praca z domu czy z biura?Zwroty do dyskusji: trudno zaprzeczyć, nie sposób nie zauważyć
    3. Lesson 7Zwolnij w ReszluOdpieramy twierdzenie: nie…, lecz…; nie tyle…, ile…; zamiast
    4. Lesson 8Projekt: debata oksfordzkaPowtórka: na-…się, zwroty do dyskusji, odpieranie tezy

  3. Unit 3 Momenty przełomowe

    21 postulatów z 1980 roku, prawa wyborcze kobiet, przystąpienie do Unii Europejskiej, styl nominalny, hasło do encyklopedii

    1. Lesson 921 postulatów na drewnianych tablicachStyl nominalny: rzeczownik odczasownikowy z dopełniaczem
    2. Lesson 101918: kobiety idą do urnStyl nominalny: co zostaje po rzeczowniku i kto działa
    3. Lesson 111 maja 2004: nowy rozdziałCzasowniki wydarzeń i daty w haśle encyklopedycznym
    4. Lesson 12Projekt: hasło do encyklopediiPowtórka: styl nominalny, czasowniki wydarzeń i daty

  4. Unit 4 Media i prawda

    pierwsza polska gazeta, sprawdzanie faktów, żarty na prima aprilis, nazwy zawodów, przedrostki nie- i dez-, nagłówki

    1. Lesson 13 · you're hereKraków, 1661: pierwsza polska gazetaSłowotwórstwo: nazwy osób, formy żeńskie i dziedziny
    2. Lesson 14Fakt czy fejk?Słowotwórstwo: przedrostki nie-, bez-, dez-, anty-, pseudo- i -ość
    3. Lesson 15Prima aprilis!Język nagłówków: rzeczownik, imiesłów i czas teraźniejszy
    4. Lesson 16Projekt: Sprawdzam!Powtórka: słowotwórstwo, przedrostki i język nagłówków

  5. Unit 5 Podróże, które coś dają

    Kraina Otwartych Okiennic, Czyste Tatry, Europejski Korpus Solidarności, przysłowia, frazeologia, język perswazji

    1. Lesson 17Otwarte okiennice: gościna na PodlasiuPrzysłowia o gościach i domu
    2. Lesson 18Zostaw tylko ślady butówZwiązki frazeologiczne o odpowiedzialności
    3. Lesson 19Rok, który coś zmieniaJęzyk perswazji: pytania retoryczne i zwroty do odbiorcy
    4. Lesson 20Projekt: podróż, która coś zostawiaPowtórka działu: przysłowia, frazeologizmy i perswazja

  6. Unit 6 Sport i społeczeństwo

    Orliki, medal olimpijski na aukcji, wspinaczka na czas, streszczenie, czasowniki relacjonujące, rozprawka

    1. Lesson 21Orlik w każdej gminieStreszczenie: zwroty, przypadki i skracanie
    2. Lesson 22Złoto na aukcjiCzasowniki relacjonujące i ich przypadki
    3. Lesson 2315 metrów w 6 sekundRozprawka: części i czasowniki argumentacji
    4. Lesson 24Projekt: rozprawka na konkursPowtórka działu: streszczenie, relacja i rozprawka

  7. Unit 7 Budynki i dziedzictwo

    odbudowa Starego Miasta, podziemia Tarnowskich Gór, muzeum Manggha, odbudować i nadbudować, przymiotniki złożone, zbyt…, żeby

    1. Lesson 25Cegła po cegleCzasowniki z przedrostkami od budować i ich aspekt
    2. Lesson 26Srebro, woda i tunelePrzymiotniki złożone: pisownia razem i z łącznikiem
    3. Lesson 27Japońskie muzeum nad WisłąZa, zbyt, wystarczająco, dość, na tyle + żeby
    4. Lesson 28Projekt: dzień otwarty naszej kamienicyPowtórka: przedrostki, przymiotniki złożone i zbyt…, żeby

  8. Unit 8 Pokolenia

    najczęstsze nazwiska, DJ Wika, niedzielny obiad trzech pokoleń, młodość i młodzież, porównania, wywiad ze starszą osobą

    1. Lesson 29Kowalski, Nowak, WiśniewskiPolskie nazwiska: typy, formy żeńskie, przypadki i rodzina
    2. Lesson 30Po osiemdziesiątce przy konsolecieRzeczowniki na -ość, -stwo i -eż oraz zwroty o wieku
    3. Lesson 31Trzy pokolenia, jeden stółWyrażenia porównawcze: dawniej i dziś
    4. Lesson 32Projekt: rozmowa pokoleńPowtórka: nazwiska, etapy życia i porównania

Questions about this lesson

Co to jest słowotwórstwo?
To dział gramatyki, który bada, jak powstają nowe wyrazy. Wyraz pochodny, np. dziennikarz, składa się z podstawy słowotwórczej (dziennik-) i formantu, tu przyrostka -arz. Słowotwórstwo wyjaśnia też całe rodziny wyrazów: dzień, dziennik, dziennikarz, dziennikarka, dziennikarstwo. W lekcji Kraków, 1661: pierwsza polska gazeta na edio.ai uczniowie poznają w ten sposób nazwy ludzi i zawodów w mediach.
Co to jest podstawa słowotwórcza i formant?
Podstawa pochodzi od wyrazu podstawowego, formant zmienia jej znaczenie. W pisarz podstawą jest pis- z czasownika pisać, a formantem przyrostek -arz, który tworzy nazwę osoby. W felietonista podstawą jest felieton, a formantem -ista. Formantem bywa też przedrostek, jak nie- w nieprawdziwy.
Jak tworzy się żeńskie nazwy zawodów?
Najczęściej przyrostkiem -ka, a przy -ca przyrostkiem -czyni. Od dziennikarza powstaje dziennikarka, od felietonisty felietonistka, od czytelnika czytelniczka, a od wydawcy i twórcy wydawczyni i twórczyni. Niektóre formy mają też inne znaczenie: drukarka to dziś głównie maszyna, więc o kobiecie mówimy opisowo.
Kiedy piszemy -ista, a kiedy -ysta?
Po c, cz, sz, rz i ż piszemy -ysta. Stąd publicysta, gitarzysta i reportażysta. W pozostałych słowach piszemy -ista: felietonista, pianista, programista. Formy żeńskie zachowują tę samą pisownię: publicystka, felietonistka, a w liczbie mnogiej mamy publicyści i felietoniści.
Mówi się „dziennikarka” czy „dziennikarzka”?
Poprawnie: dziennikarka, bez z. Przy przyrostku -arz forma żeńska kończy się na -arka: pisarz → pisarka, księgarz → księgarka. Tak samo dziedzina: dziennikarstwo, a nie dziennikarzstwo. Drugi częsty błąd to wydawczyca zamiast wydawczyni, a trzeci czytelniczstwo zamiast czytelnictwo.
Czym różni się publicystka od publicystyki?
Publicystka to osoba, a publicystyka to rodzaj tekstów. Publicystyka to artykuły, komentarze i polemiki o bieżących sprawach w prasie, radiu i telewizji, a ich autor to publicysta albo publicystka. Zdanie Ona jest znaną publicystyką jest więc błędne. Podobna para to czytelnik i czytelnictwo: osoba i zjawisko.
Jakie są zawody w mediach po polsku?
Dziennikarz, reporter, korespondent, fotoreporter, redaktor, felietonista i wydawca. Korespondent pracuje stale w innym kraju, fotoreporter robi zdjęcia do gazet i serwisów informacyjnych, a wydawca w telewizji planuje program informacyjny. Każdy z tych zawodów ma formę żeńską, np. korespondentka, fotoreporterka, redaktorka. W lekcji Kraków, 1661: pierwsza polska gazeta o tych zawodach rozmawiają Julia i jej wykładowca.
Jak uczyć słowotwórstwa obcokrajowców na poziomie B2?
Przez rodziny wyrazów, a nie przez listy przyrostków. Uczniowie biorą słowo podstawowe, np. druk, i budują z niego osobę i dziedzinę: drukarz, drukarstwo. Temat powinien dostarczać takich słów naturalnie, a historia prasy i zawody w mediach robią to bardzo dobrze. Na koniec warto użyć nowych form w rozmowie, np. o tym, kim kto chce zostać.
Jaka gra pomaga ćwiczyć słowotwórstwo?
Łańcuch słów: każda osoba dodaje kolejne ogniwo rodziny wyrazów. Lektor mówi czytać, ktoś odpowiada czytelnik, następna osoba czytelniczka, kolejna czytelnictwo. Kto się pomyli, zaczyna nowy łańcuch od innego słowa, np. felieton albo tworzyć. Tę samą logikę ma tabela on, ona i dziedzina w lekcji.
Jak ćwiczyć nazwy zawodów na zajęciach indywidualnych online?
Niech uczeń opisze zawód, który zna z bliska. Lektor dopytuje o osobę, jej formę żeńską i dziedzinę: Kim jest twoja siostra? Czym zajmuje się wydawnictwo? W edio pudełko z pytaniami o media działa też w parze lektor–uczeń, a czat, w którym odpowiada się jako Julia, uczeń przechodzi samodzielnie.
Czy są interaktywne ćwiczenia ze słowotwórstwa?
Tak, najlepiej te, które budują całą rodzinę wyrazów. Na tej stronie można bez konta wypróbować cztery części lekcji: post z komentarzami czytelników o pierwszej gazecie, rozmowę Julii z wykładowcą przy kopii Merkuriusza, tabelę on, ona i dziedzina oraz czat, w którym odpowiadasz jako Julia. Artykuł, opowieść kustosza i pozostałe ćwiczenia są w pełnej lekcji.
Unlock full lesson

Teach this lesson with your students

Book a demoStart free trial

No credit card required